1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

УЛУГ-ХЕМНИҢ УЛУГ-ХАЯДА

Улуг-Хем кожууннуң малчын коданнарын кезип чорааш, тура-соруктуг, уйгу чок өскен-төрээн хеми дег, чыдын чытпас, олут орбас, ажылгыр, кызымаккай бүдүштүг, хөглүг-омак аажы-чаңныг улусту эскердим. 
Чоннуң аразындан онзаланып турар­ларның санынга Хайыракан чоогунда улуг хаялар баарында кыштап олурар алдарлыг малчыннар Геннадий Балчый, Светлана Монгуш дорт-ла хамааржыр. Олар хүндүлүг дыштанылгада-даа болза, мал кадарар чымыштыг ажылын улам­чы­лап чоруурлар. Кыштааның соңгу тала­зында Улуг-Хем таваары кончуг агып чыдар, а мурнуу эдээнде Сенек аржааны болгаш Үш-Мөөрүк деп чараш аттыг арга-эзимниг даглар кожаланчып чоруй барган. Ол кезектиң соңгу-чөөн уунче өгнүң херээжен ээзи Светлана Таракпановна көргеш, мынчаар чугаалады:
— Дуу ол улуг хаялар баарында улуг хемивис агып чыдар. Ооң бетии талазында шала каралдыр көстүр хараганнар бар, ол дээрге мээң авам, ачамның чурту чүве. Мал-маганын кадарып чорааш, бисти өстүрүп, эртем-билигге чедирип кааннар. Мен хүндүлүг дыштанылгаже үнгүжеге чедир кожууннуң болгаш сумунуң удуртулгазынга ажылдап келдим. Оон ыңай соңгулда комиссиязын-даа удуртуп чораан мен. Амгы үеде өөм ээзи-биле ада-иемниң изин истеп мал малдап чор бис. 
Ук салгал дамчаан малчын улустуң уруг-дарыы бо чымыштыг ажылды дыка эки билир болур, ада-иезиниң соондан улаштыр-ла малын кадарып чоруй баар чаңчылдыг. Светлана Монгуш база чоннуң оруун чандыр часпайн, езу-чаңчылдарын сагып чоруур кижи.  
Малчыннарның коданында бо хүнде 900 ажыг бода болгаш шээр мал бар. Муңга каш-ла сан четпес. Эрткен чылын кыш берге болган. Ол хирезинде боттарының кызымаккайы-биле дөрт чүс ажыг чаш малды онча-менди камгалап алганнар. Бо чылын чаш анай, хураганны беш чүс чедир камгалап алыр сорулгалыг. Амдыызында он ажыг хой төрээн, чаш малы онча-менди болган, март 20-ден ыңай хой-даа, өшкү-даа кидин түлүк төрээш туруптар. Ынчан малчыннар сыгыр даң бажындан орай кежээге чедир малының аразынга кажаа иштинге тура хүнзээр, бажыңынче безин кирер чай чок болур. Чымыштыг мал ажылынга дем херек, малчыннарның дузалакчылары база бар, олар аңгы бажыңныг, акша-шалыңын ай санында ап турарлар. 
Шынап-ла, малчыннарның ажылы хөй, мал оолдаашкыны эртерге, өшкү, хой кыргылдазы эгелээр. Хой кыргылдазынга суурда ажылдавайн турар улусту хаара тудуп алыр. Бир хойну кыргыырга, бежен рубль дээш ол-ла дораан төлеп бээр. Кызымактары келгеш, каш хонук дургузунда кылып бериптер. Ооң соонда хой, өшкүнүң дүктерин сайгарып алыры берге айтырыг болуп турар. Чамдыктары мырыңай хайыраан дүктерни октагылаптары хомуданчыг. Бо өг-бүле хоюнуң дүгүн хараадааш, чонакты, чадыгны салып алыр чаңчылдыг. Өгнүң херээжен ээзи ине, чүскүк тутса, даараныр, кончуг шевер. Азырап алган малының дүгүн октавайн, Светлана Таракпановна чылыг чоорганнарны, чадыгларны, аъттарга чонактарны кылып, даарап ап турар. Ол ажыл чүгле кижиниң бодундан, чогаадыкчы тывынгырындан хамааржыр.    
Боларның коданында бажың-балгат, гараж, чунар-бажыңны шевергини кончуг кылып каан. Чаа бажыңны база немей туткан, ол девискээрге бичежек сүт фермазы тургузуп, инектер садып алгаш, азыраар бодалдыг. Ынчангаш амдыгааштан тудуг ажылдарын бичиилеп кылып эгелей берген. Сиген-ширбиил кылырда хереглээр трактор, улуг-бичии машина-балгады база бар. Оон ыңай чырыкты база киирип алган, ай санында чырык дээш чарыгдалын төлеп турар. Бажың-балгадында аъш-чем шыгжаар соодукчулуг, телевизорну көрүп орар. Кажаа-хораазының девис­кээри арыг-силиг, ажылгыр, кежээ улус чурттап турар деп чүве оозундан-на көскү чорду. Кыштагның чоогунда чоннуң аай-дедир аргыжып эртер улуг оруу база бар. Кожууннуң удуртукчулары болгаш Хайыракан суму чагыргазының даргазы Херел Уважа малчын коданнарын үргүлчү кезип чоруп турар. Оон ыңай хоорайда чурттап турар уруг-дарыы база дузалажып чедип келир. 
Геннадий Довукович биле Светлана Таракпановна 4 оолдуг, 3 кыстыг. Аразында аңгы-башка өг-бүлелии база бар. Хеймер оглу шериг херээн эрттирип турар. Аът малга сонуургалдыы аажок, чарыштарга салыр чүгүрүк аъттарлыг. Байырлалдарда аът чарыштарынга чүгүрүктерин киириштирип турар адашкылар болду. А чайын Улуг-Хемниң мурнуу чарыында Барыкка мал-маганын семиртип тайгалаар. Эрткен чылын чайлаандан чээрби ажыг малын оорлатканын ка­йызы-даа хомудап чугааладылар. Малчын кижиниң кызып-кылайып чорааш, азырап алган мал-маганын үзе сүрген оорларның оруу муңгаш болур. Истелге ам-даа чоруп турар.
Мындыг үлегерлиг өг-бүлениң ээлери хөй санныг шаңнал-макталдың эдилекчилери. ТР-ниң Чазааның Даргазының, Дээди Хуралдың болгаш Улуг-Хем кожууннуң хүндүлел бижиктерин хөй чылдарда үре-түңнелдиг ажылы дээш оларга тывыскылаан. Черле ынчаш олут олурбайн, муңчу малчыннар аразынче кирер сорулганы база салып алган малын малдап олурар эрес-кежээ өг-бүле чорду.
Ася Тюлюш.
Авторнуң тырттырган чуруктары.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.