1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

УЛУСЧУ МЕДИЦИНА ТӨВҮ

Республиканың медицина колледжиниң де­вискээ­ринге Улусчу медици­на төвүнүң байырлыг ажы­дыыш­кыны эрткен неде­ляда болган. Тываның Баш­тыңы Шолбан Кара-оолдуң мурнундан ооң оралакчызы Шолбан Хопуя байыр чедир­геш, дериг-херексел садып алыр сертификатты тывысты. 
Улусчу медицина төвүнүң ажыдыышкынынга Моолдуң эртем академиязының химия болгаш химиктиг технологиялар институдунуң директорунуң оралакчызы Ганбаатар Жамсранжав, Россияның эртемнер академиязының Сибирьде салбырының эксперименталдыг болгаш ниити биология институдунуң профессору, медицина эртемнериниң доктору Сергей Николаев (Бурятия) болгаш өскелер-даа киришкен. 
ТР-ниң кадык камгалал яамызының сайыды Орлан Донгак республиканың чурттакчы чонунуң барык чартык кезии улусчу медицинаның эмнекчилеринден немелде эмнээшкиннерни ап турар дээрзин айытты.
“Россияда Улусчу медицина сайзырап, хоорайларда төптерни ажыдып турар. Бо хүн Тывага Улусчу медицина төвүн албан езузу-биле ажыттывыс. Ол дээрге улусчу эмнекчилерниң ажыл-чорудулгазын чурумчудары, эмнедип келгеннерниң айыыл чок чоруун хандырары, эмнээшкинге магадылалды бээ­ри, дээди эртемниг эмчилерни хаара тудары-дыр. Улусчу эмнекчилерниң ажылын чорудар чөпшээрел бар, ам чүгле бурунгаар сайзыраары арткан” – деп, сайыт чугаалады.
Байыр чедириишкиннериниң соонда ТР-ниң кадык камгалал яамызының сайыды Орлан Донгак, төптүң эмчилери Аян-оол башкы, рефлексотерапевт Билчеймаа Достай олар кызыл кожааны кестилер. Тываның Кадык камгалал яамызының социал-медиктиг айтырыг­лар­ институдунуң директору Ка­ра-Кыс Аракчаа аалчыларга төп­түң эмчилерин таныштырып, олар­ның ажылдаар өрээлдерин сонуургадып көргүскен.
Улусчу медицина төвүнге, рес­публиканың медицина коллед­жиниң хөй-ниити чуртталга бажыңының бирги каъдында 4 өрээлди аңгылаан. Ында тибет медицинаның эмчизи Аян-оол башкы, дээди категорияның уруг­лар эмчизи, рефлексотерапевт Билчеймаа Достай, кадыкшыл быжыктырар комплекстиг технологиялар талазы-биле специалист Альберт Ондар олар ажылдап турар. Чоокку үеде дугуржулга езугаар ханнаашкын кылыр эмчини Моолдан чалаар дээрзин Кара-Кыс Аракчаа чугаалады. 
Бо хүнде үстүнде эмчилерден аңгыда ТР-ниң Кадык камгалал яамызының республикага улусчу эмнээшкин чорудар чөпшээрелди гомеопат эмчилер Анна Кара-Тоннуг, Людмила Зудилова олар алган.
Аян-оол башкының хүлээп алыышкынынга аалчылар күзелдии-биле кирип турдулар. Башкы судалдаар, кара эм оъттар-биле эмнээр. Ооң өрээлинде Бурганның овур-хевирин аскан болгаш өрээли чон хүлээринге таарымчалыг кылдыр дериттинген. 
Нугуушкун кылыкчызы Альберт Ондарның өрээли база ажылдаарынга белен. Ол ижин-баар, бүүректер, уруг савазы дүже бээрге, эвинче киир суйбаар; өт дашталы берген болза, даштарны үндүр суйбаар; хан базыышкынын өйлээр; сөөк-даякты дорттадыр; деңнештир нугуур дээш оон-даа өске аарыгларны эмнеп турар. 
Байырлыг ажыдыышкынга киржир дээш, Бай-Тайга кожуун­дан Көөп-Сөөк хүрээзиниң лама-башкызы, 86 харлыг Көгел Мижитеевич Саая албан-биле чедип келген. Кырган-ача Кенден-Сүрүң, Чымба-Хелиң, Чымба башкылар-биле кады Бай-Тайгага 1946 чылда ажылдап турган болду. Улуг башкыларның чанынга, ол үеде 15-16 харлыг, Көгел Мижитеевич эм оъттар чыы­рынга, белеткээринге өөренип, оларның быжыг билиглерин шиңгээдип ап турган. Кенден-Сүрүң башкы “бурганнай” бээрге, Көгел Саая эм оъттарны өөреткен езугаар белеткээш, чаңгыс чер-чурттугларын эмнеп, башкызының буянныг үүлезин уламчылаан. Амгы үеде кырган-ачаның карактарының көөрү баксыраан-даа болза, угааны чарт хевээр. 
Төөгү бижиктеринден алыр­га, тываларның улусчу эмнээшкиннериниң үндезинин кара эмнер тургузуп турган. Кара эм билир кижилер эм оъттарны, ооң бүрүлерин, каттарны чыып, хандылар хайындырып, кургадып, хою­дур соктаан порошоктарны белеткеп турган. Аңаа немей саржаг, сыын мыйызы, өшкү ханы, тооргу хини, адыг өдү, чаа, хая чугу, даг дузу, мөңгүн суун адап болур. Эмнээшкинни хамнар, ламалар, суйбаар, тудар кижилер база чорудуп турган. 
Буддизмни хүлээп алганының соонда, тыва эмчи-ламар тибет медицина биле улусчу эмнээш­кинни каттыштырып эгелээн. Хамнар, ламалар, улусчу эмнекчилер эм оъттардан аңгыда ханнаар, дөөннээр, нугуушкун дээш оон-даа өске аргаларны ажыглап турган.
Чалаткан аалчылар эмчилер колледжиниң девискээринде тиккен кидис өгге ыт-кады, инек-караа хандыларын, сүттүг шайны, курут, боорзакты амзап, арга-дуржулгазын солчуп, хостуг чугаалашкан.
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң тырттырган  чуруу.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.