1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

УЛУСЧУ УС-ШЕВЕР

Республиканың сумуларында мал-маган тудуп, амыдырап-чурттап турар өг-бүлелерниң саны хөй. Оларның бирээзинге Бии-Хем кожууннуң Аржаан суурда Аяс Сурунчук биле Айлаш Салчактың өг-бүлезин хамаарыштырып болур. Амыдыралчы, эрес-кежээ өг-бүле бо хүнде 40 ажыг шээр малын элчип-селчип кадарып турар. Кадатта кулуннуг бези биле молдургазы база бар. Амгы үеде олар 6 анай, 6 хураганны онча-менди доруктуруп алган. Мал оолдаашкыны апрель төнчүзүнге чедир уламчылаар, ам-даа анай-хураган немежир. Кышты хүр ажары-биле эрткен чылын сиген-ширбиилди четчир кылдыр белеткеп алган.
Мал-маган өстүрер салым-чаяанындан аңгыда өгнүң эр ээзи салгал дамчаан ус-шевер. Адазының ажыл-херээн уламчылааны ол. “Миннип кээримге-ле, ачам – Чечек-оол Николаевич чүген, чулар, кижен баглап олурар. Ол аът тергезинден бээр чазап кылыр турган. Школаны дооскаш, Приморск крайга шериг албан-хүлээлгем эрттиргеш, ада-иемниң малын малдавышаан, национал идик-хеп даарап, аъттың дериг-херекселин кылып турдум. Аңаа немей катым Демир-оол Сагаановичиден тыва өгнүң кезектерин кылырын өөренип алдым. Өөм ишти Айлаш-биле кады чурттаанывыстан бээр 7 чыл чедип тур бис. Ол ыраккы Мөңгүн-Тайга кожууннуң Кызыл-Хая сумузундан кижи. 
Чайгы үеде даштын чадырымга өгнүң ханаларын, хараачазын, ынааларын, эжиин чазап, кышкы үеде национал тон, чеңи-чок, бөрт, идиктерни даарап турар мен. Чамдыкта чагыглар көвүдээрге, шуут чай чок апаар. Тыва идик-хеп даараарда, мал-маганывыстың кежин эттээш, а өг ыяжы чазаарда тал, хады, хадың ыяштарын ырак эвесте тайгадан кезип алыр мен. Тыва идикти неделя хире даараар мен. Ооң өртээ – 3 муң рубль” – деп, шевер чугаалады.
Чылдың дөрт эргилдезинде чаңгыс чер-чурттугларының чагыгларын хүлээп ап, акша-төгерикти ажылдап ап турар кызымаккай аныяк өг-бүле өскелерге үлегер-чижек. Өшкү сүдү эм шынарлыг деп кижи бүрүзү билир. Часкы үеде ава хоюг өшкү сүдүнден уругларынга кадыкты, сүттүг шайын хайындырып алыр. Өг-бүлениң улуг оглу 3 класс, ортун кызы 1 класс, 4 харлыг хеймер оглу уруглар садынче барып турар. Ада-иези уруг­ларын бичиизинден тура ажыл-агыйга, мал-маганга ынак кылдыр өөредип кижизидип турар. Ажыл-амыдыралынга херек ийи чиик автомашина өг-бүлеге бараан болурунга кезээде белен. 
Суурда ажыл-агый талазы-биле байдал нарын. Аныяк өг-бүле мал-маган-биле халбактанчып, боттарының күжү-биле амыдырап-чурттап турар. Айлаш уругларын школа, уруглар садынче үдеп, уткуп, эртенги, дүштеки, кежээки аъш-чемин кылып, хой, өшкүзүн кадарып, саап турда-ла, хүн эрткени билдиртпес. Аяс Сурунчук артык чарыгдал үндүрбейн, өг-бүлезиниң идик-хевин боду даарап берип турар. Шеверниң бөргүнүң артын кажык-биле каастаанын эскердим. Ону бодунуң чогаадыкчы көрүжү-биле кылып алган болду. 
Аяс Сурунчук республика деңнелинче үнүп, бүдүрүп турар барааннарын интернетте социал четкилер дамчыштыр садып-сайгарар сорулгалыг. Ыяштан чазап кылган өг кезектериниң болгаш даараан национал идик-хевиниң чуруктарын аңаа салып, чагыгларны хүлээп алырын планнап турар. 
Кызымаккай, амыдыралчы өг-бүлеге моон-даа соңгаар чогаадыкчы ажылдаарын, садып алыкчылары көвүдээрин база ажыл-ижинге чедиишкиннерни күзедим. 
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган чуруу.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.