1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

УМАЙ, УМАЙ, УМАЙЫМНЫ

Март сестиң хүнү чоок­шулаарга-ла, “херээжен” деп сөстү ажыглаарывыс көвүдей бээр. Бүгү- делегейниң Херээженнер хүнү, эргим херээженнер, хүндүлүг херээжен чон.... 
“Херээжен” деп сөс тыва дылда каңдай болгаш кадыг кылдыр дыңналыр деп бодап чоруур мен. Харын-даа чамдыкта дыңнаарга, мырыңай бо сөс-биле сөгленип турар-даа ышкаш хүлээп алдынар. Амыдыралда кыс чонувусту эргелиг кылдыр адаарывыс­та, бо сөс ажыглалда кирбейн турар. Ынаам, сарыым, эргимим, эжим, чаражым, анай-карам, чассыгбайым....дээш дыка хөй чараш сөстерни хүн бүрүде сеткиливис­тен чугаалап чоруур бис.  
Эрткен вектиң 20-30 чылдарында “херээ чок” азы “херээжок” деп кыс чонну феодалдыг кижи төрелгеттенниң тургузуунда куду көрүп турганын эде адаар дээш, чогаадып каан сөс болуп турар. Бир чартыы тыва “херээ”азы “херектиг”, а ийиги чартыы орус дылда “женщина” деп сөстүң “жен” деп эгезин алган. Мынчага чедир бо сөстү солуптар ирги бе деп иштимде  дыка-ла  манагзынып чоруур мен. Ынчалза-даа ындыг санал бо чылдар дургузунда үнмейн тур.  
Бир кезек, ажык-чарлыг чорук деп чарлаттынган үе турда, кыс улустуң шуптузун “Кадыннар” деп адаар улуг эгелээшкин болган чүве. “Кадын” деп ат чон аразынга улуг деткимче албайн барганындан, амдыызында кыс улусту “кадыннар” деп хүн бүрүде адавайн, оларны “Оой, кадын”деп, кыйгырбайн чоруур бис. Шаандагы тыва тоолдарда хааннарның кадыннары албан каржы-хажагай, ара-албаты чонунга эриг баарлыг эвес кылдыр хүлээп алдынган болганында бе азы кадыннар чүгле каас-коя кылдыр кеттинип алгаш, кояарганыр, ажыл-агый кылбас кылдыр көргүскенинде база бооп чадавас. 
Частың чараш байырлалын таварыштыр азы кыс улузувуска хамаарыштыр байыр чедирерде, оларга хамаарылгалыг чүве чугаалаарда-ла, “херээженнер, херээженнер” деп-ле турар бис. Бистиң тыва дылывыс уран-чечен, бай-байлак, төөгүвүс оранчок ханы чон болганывыста, ийи дылдың сөстерин холуп тургаш чогаадып каан сөстү чежеге чедир ажыглаар бис?! 
Амгы үеде бистиң чоннуң нии­ти угаан-медерелиниң сай­зы­­рап келгенин барымдаа­лааш, амыдыралдың чаяакчы­зы, энерел сеткилдиг, эргим ки­­­жилеривиске хамаарыл­га­­­высты база бир чада өрү көдүрүп, хүндүткеливисти эрте-бурунгу чараш ат-биле адап алган болзувусса, деп бодал-биле, бодум хуумда мындыг санал киириксеп тур мен.  
“Херээжен” деп сөстүң  орнунга “Умай” деп сөстү ажыглалче киирип алза кандыгыл деп саналдап турар мен. Умай дээрге эрте-бурунгу түрктерде кижи төрелгеттенниң чаяак­чы бур­ганының ады. Бистер, тывалар, эрте-бурунгу түрктерниң, скиф­терниң, хуннарның, уйгур­ларның, урянхайларның амгы үеде салгалдары болганывыс­та, бүгү-ле төөгүнүң тураскаал­дары-биле бай-байлак чер-девискээрни ээлеп чурттап чоруур болганывыста, эрте-бурун шагда маңаа ажыглаттынып турган сөстерни база катап диргизер хүлээлге бистиң мурнувуста база бар деп бодап турар мен.  
Дээр-Деңгерлерге чүдүп-тейлеп, өгбелеривистен үндезин ыдыктарывыс ам-даа сагып чоруур чон-дур бис. “Дээр — Адам, Чер — Ием, От азыракчым, Суг чаяакчым, өршээ!” — деп тайга-таңдыларывыска, арт-сыннарывыска, даглар-хемнеривиске, от-көзүвүске чалбарып чоруур чаңывыс ханывыста сиңген, ам-даа эдилеп чоруур хевээр-ле болгай бис. Хоорай-суурларда чурттап чоруур улустарга бодаар­га, малчыннар, аңчылар, узун орук чоруп чоруур чолаачылар болгаш көдээ черлерде улус шупту үргүлчү бойдуска чоок чурттап чоруурундан дээр-деңгерлеринге, оран-тайгазында чүдүп чоруур чаңчылы күштүг бооп артпышаан хевээр. Бо ыдыктар бистиң салгал дамчып, ханывыстың  кыйгызы болуп арткан болгаш, ынча хөй чүс-чүс чылдар ажылдыр мээ-медереливисте артып калган. Ындыг болганда, “Умай” деп сөс үе-дүпте бис­терге ажыглаттынмайн уттундурган-даа болза, бистиң ханывыстың ыракта шыгжаттынган курлавырында бар деп бодаар мен. Умай деп Бойдус — Чаяакчы, кижи төрелгетенниң төрүттүнерин камгалап-карактаар Бурган турганын эрте-бурунгу көжээ даштарда безин сиилбип каан. Ооң херечизи кылдыр, “Күлтегинге тураскааткан улуг, биче  бижиктер ” деп, VIII чүс чылда даш көжээге, оя шаап тургаш, бижээн бижимелде бижиттинген одуруглар бар:  
...Адам каган ужарда, 
                 дуңмам Күлтегин 
Азарганчыг, чеди харлыг 
                 артып калды. 
Онза Умай бурган дег ием 
                 кадынны өөртүп, 
Он харлыында 
                 Күлтегин деп эр ат алды...   
Эрте-бурунгу шагның дашта оюп бижээн маадырлыг бижимелдери, даш көжээлер, “Аржаан-I” болгаш “Аржаан-II” базырыктары, Мугур-Сарголдуң хаяда чуруттунган чуруктары болгаш өске-даа түрк чоннарның тывылган кавайында чурттап чоруур  болганывыста, ол үеде бойдустан чаякчы бурган кылдыр чораан “Умай” деп ыдыктыг, онза хүндүткелдиг адаашкынны эгидип алыр үе ам черле чедип келген  боор деп бодап тур мен.    
Бистерге эргим, чоок кижилеривисти авай, ачай, даай, даай-авай, күүй, угбай, дуңмай, чаавай азы чеңгей деп адап чоруур бис. Ынчап кээрге, Умай деп сөс бо сөстер-биле бир дөмей, аяннажылгазы безин чоок кылдыр дыңналып турар. Энерелдиг эргим умайларывыс, чуртталгамның чаяак­чызы умайым дээрге дыңналыры безин бир онзагай. Амыдыралдың чаяакчызын бурганга дөмейлеп чоруур болгай бис. Ындыг болганда, бо узун тайылбырны чаңгыс Умай деп сөс-биле илередип болур аргалыг апаар бис. Умай, умай, ума­йымны. Хайыралыг умайымны....  
Мээң бо бодалымны улуг назылыг, мерген угаанныг өгбелеривис, бүгү-ле “Шын” солуннуң номчукчулары болгаш амгы шагның аныяк-өскени чүү деп бодап турарын сонуургап, санал-оналын дыңнап көрген болза, деп күзел-сорук-биле бо чүүлдү бижидим.  
Орлан Дамба-Хуурак.
 
«УРАН ДЫЛ» ТӨЛЕВИЛЕЛ
 
Март 29-туң хүнүнде А.С. Пушкин аттыг национал библиотекага билип алыышкынның болгаш аныяктарның культурлуг өзүлде шөлү «Уран дыл» деп төлевилелдиң ажыдыышкыны болуп эрткен.
А.С. Пушкин аттыг национал библиотеканың тыва дыл, чогаал килдизиниң  организастааны ук төлевилелдиң кол сорулгазы – келир  үениң салгалдарынга бурун шагдан кадагалаттынып келген төрээн дылынга ынак болурун суртаалдаа­ры, аныяк­тарны тыва чогаалче хаара тудуп, чер-чуртунуң төөгүзүн, чоннуң үндезин культуразын, бурунгу өгбелериниң сагып чораан чаагай езу-чаңчылдарын хандыр билип алырынче идиг бээр угланыышкынныг.
Литературлуг шөлге дылга болгаш чогаалга тураскааткан байырлыг кежээлерни, чогаалчылар, тоолчулар-биле ужуражылгаларны, эртемденнер, башкыларны чалап, оларның билиин каттыштырып тургаш, конференция, семинарларны-даа эрттирип болур.
«Уран дыл» төлевилели-биле сырый холбаалыг кады ажылдаар албан черлери Тываның күрүне университединиң (ТКУ) библиотеказы, ТР-ниң чогаалчылар эвилели, ТР-ниң В.Ш. Көк-оол аттыг национал театры. 
ТКУ-нуң филология факультединде литературлуг музейниң эргелекчизи Мария Күжүгет, Чогаал­чылар эвилелин Тываның улустуң чогаалчызы Николай Куу­лар, В.Ш. Көк-оол аттыг национал театр­ны Тываның улустуң артизи Люндуп Солун-оол аңаа келгеннер. Олар шупту бо төлевилелдиң тургузукчуларынга өөрүп четтиргенин илередип, тыва дылды сайзырадып, байлакшыдарынга болгаш чугаа культуразын бедидеринче угланган хемчеглер эрттирип, бот-боттарынга деткимчезин кадып, кады ажылдаарынга беленин дыңнаттылар.
Оон аңгы чалаттырган хүндүлүг аалчылар шүлүкчү, очулдурукчу Сайлыкмаа Комбу, шүлүкчү башкы Лидия Ооржак, филология эртеминиң кандидады Людмила Мижит база Тываның улустуң чогаал­чызы Черлик-оол Куулар ажыктыг эгелээшкинге чүүлдүгзүнүп турдулар. Тус-тузунда арга-сүмелерин кадып, үзел-бодалдарын илередип,  төлевилелдиң хөгжүлдезинге чогуур-ла шаанче үлүг-хуузун киирерин чугааладылар. 
«Дыл чидер болза, чон чидер»  деп, чиге-ле сөглээн. Шынап-ла, амгы үеде бөмбүрзекте эвээш санныг чоннар дылын хумагалап шыдаваанындан хөйү-биле чидип турарының барымдаалары бар. Чаңгыс-ла эртиневис, тыва дылывысты орус дыл-биле холуп, бокталдырып турарлар бар-даа болза, тыва чон уран чүүлче, чечен чогаалче сундугуп, аныяк-өскенниң кичээнгейин хаара тудар «Уран сөс» төлевилелин ажыдып турары өөрүнчүг.
Эрес КОЛ.          
 

 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.