1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

УРАН СӨСТҮҢ "ДАРГАННАРЫ"

Амгы үеде тыва чогаалда шүлүк жанры делгем хевээр арткан. Ооң бир херечизи болза, чечен чогаалда шагда-ла билдингир уран сөстүң «дарганнары» Николай Куулар, Эдуард Мижит болгаш Александр Даржайның шүлүктери «Россияның чоннарының амгы литературазы. Поэзия» деп антология номунче кирген. 
Ук ном эрткен чылын чырыкче үнген болгаш ында 57 национал дылдарда 229 авторнуң шүлүктерин, орус дылче уран чечен очулгаларны, нация чоннарның езу-чаңчылдарының дуга­йында очерктерин болгаш антологияда кирген авторларның кыска допчу намдарларын таныштырып бижээн. 
Ынчап кээрге эрткен чылды тыва чогаалга база «дүжүткүр» болган дээр болзумза, кандыг-даа хөөредиг чок. Россияның улуг антологиязынче кирген бистиң чаңгыс чер-чурттугларывыстың чогаалдарын кысказы-биле таныштырарын оралдажып көрейн. Николай Кууларның «Аът дугайында баллада» («Баллада о скакуне»), «Өөм» («Юрта»), «Хар дугайында ийи шүлүк» («Два стихотворения о снеге») деп шүлүктерин чогаалчы Виктор Куллэ очулдурган. Ол Россияда билдингир шүлүкчү болгаш шыырак очулдурукчуларның бирээзи. 
А Николай Куулар болза эрткен болгаш амгы үени шүүштүрүп бо­даарга, Өвүрнүң Торгалыгдан салым-чаяанныг, ат-сураглыг, чалгыннарын херип, бедиктерже ужуп үнген чогаалчыларның бирээзи болур. Россияда чурттап турар чоннарның чогаалдарының аразынче кирген шүлүктериниң бирээзин ол мынчаар таныштырды:
Делгем ховуларны казыргы дег
Девиржидип эртер чүгүрүк аът,
Адак сѳѳлгү чарыжым деп билип,
Араалчылап, дыным сал деп чүткээн… 
«Аът дугайында балладаны» аныяк тургаш-ла бижээн мен. 1984 чылда «Маңган ак кулун» деп номумче киирер дээш, база бичии эдилгени кылган чүве. 1980 чылдарның эгезинде орус дылче Тывага чурттап турган Юрий Вотяков очулдуруп каан. Ол база чогаал ажылынга сундулуг очулдурукчу кижи. Ооң соонда 2014 чылда Ю.Вотяковтуң очулгазы-биле «Тыва шүлүк чогаалының антологиязы» деп номче болгаш дараазында чылда Россияның поэзиязының антологиязынче Виктор Куллэниң уран чечен очулгазы-биле парлаттынганы бо» – деп чугаалады. Шынап-ла, ооң чогаал­дары кижиниң сеткилинге езулуг-ла ындынныг сарыны-биле сиңнигип кире бергенин номчупкаш-ла, эскерип каар. 
Ол ышкаш үстүнде демдеглээним ат-сураглыг Виктор Куллэ Александр Даржайның «Далайны көрбээн мен» («Встреча с морем»), «Тыва» («Тува»), «Сагыш» («Душа») болгаш «Эргелениг» («Ластясь к горе») деп шүлүктериниң очулдурукчузу. Ол чогаалдар база Россияның антологиязынче кирген. Сан Сановичиниң шүлүктери дылының чечен-мергени болгаш бодалының чигези-биле шагдан тура улуг-бичии номчукчуларның сонуургалын хаара туткан. Ам бо хүнде алдарлыг чогаалчывыс бистиң аравыста  чок-даа болза, ол өлүм чок шүлүктерин чоннуң өнчүзү кылдыр арттырып каан. «Далайны көрбээн мен» деп шүлүктен үзүндүнү киирип көрейн:
Кара чаштан
Мөңгезинге бүзүрээним
Хайыралыг чуртум
бѳгүн оскундум.
Ѳскен черим
дужу бо дээш ногаан сугже
Ѳкпең-кызыл чечектерни
октап тур мен...
Далайны мен
караам-биле кѳрбээн мен,
Талыгырдан
сураан дыңнап ѳскен мен...
Бо шүлүктү номчуптарга-ла, бир-ле ханы бодалдар кижиниң сеткилинге кирер. Даржай чогаалчы төрээн Чаа-Хөлүнүң суг адаанче кире бергениниң дугайында каш-ла сөстү кожуп тургаш, хомудалын чая соп эккелгени онзагай. Шынап-ла, ол хире чараш шүлүктерниң ынаныштыг автору-дур ийин. 
Чечен чогаалдың база бир «дарганы» Эдуард Мижиттиң «Баштайгы чалгыг» («Первая волна»), оон ыңай
Амыдырал чалбыыш-оду чиик самнап,
Кедергей-ле хѳглүг ойнап, кыйгырыпкаш,
Ажык холун сеткил-чүрээм сунуп бээрге,
Кенен чоруум ол-ла дораан хаара чипчик… 
дээн одуруглар кирген «Бодал ээзи» («Дух мысли»), «Күзел» («Мечта») деп шүлүктери бодунуң очулгазы-биле Россияның улуг антологиязынче парлаттынган. Ол орус, тыва  дылдарда ханы уткалыг чогаалдарны бижип турар шыырак дээн чогаалчы болгаш очулдурукчу. Эдуард Байыровичиниң чогаалдары хамык чонну бодунче киир сорунзалап турар боорда, сонуургап номчупкан улус оон салдыкпастай бээр, харын-даа мырыңай доктаамал номчукчузу болу бээр. 
Тыва шүлүк чогаалының «дар­ганнары» алдын аптаразында база бир сүүзүннүг чогаалдарын шыгжамырдан уштуп, хөй нациялыг чуртувустуң номчукчуларынга таныштырган. Оон ыңай оларның чогаалдары чүгле номнарда эвес, октаргай четкизинде база эжинди­рип чоруп турар. Соруг манаан аңчы дег, ол дузактан кедеңгирлеп олурар номчукчунуң бирээзи мен. 
Чазаныр, дарганнаар ус-шеверлер дег, сөстерниң сүүзүнүн алгаш, ханы уткалыг чогаалдарны ужуктап чоруур чеченнерге чоргаарланмас аргажок.
Ася Тюлюш.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.