1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

УРУГЛАР КАДЫКШЫЛЫ ДЭЭШ

Тывада чаштарга эмчи дузазын чедирип турар кол албан чери – республиканың бичии уруглар эмнелгези. Ук эмнелгениң иштинче поликлиникалар, чыдып эмнедир салбыр, консультация-диагностика кылыр төп,  лабораториялар дээш өске-даа хөй салбырлар кирип турар. Бичии уругларга эмнээшкин ачы-дузаларының дугайында Республиканың бичии уруглар эмнелгезиниң улуг эмчизи А.А. ДОНГАК-биле чугааны чоруттувус.
– Айлана Адисовна, эм­нел­геңерде эки талаже хөй-хөй өскерлиишкиннерниң бар болуп турары өөрүнчүг-дүр, ол чүнүң-биле холбашкан ирги, “Шынның” номчукчуларынга сонуургадып көрүңерем.
– Ийе, сөөлгү каш чылда эмчи дузазын алыры-биле бистиң эм­нелгевиске кээп турар кижилерге ажылывысты таарымчалыг кылдыр өскертир дээш элээн хөй хемчеглерни ап чоруткан бис. Шак мындыг чугула эмнелгени удуртуп-башкарып турар болганымда, эмнедип кээп турар чаштарга, оларның ада-иелеринге база эмнелге ажылдакчыларынга таарымчалыг байдалдарны тургузары-биле болдунар-ла чүүлдерни кылып чорудар ужурлуг мен. Ону боттан­дырары-биле канчаар-даа аажок хөй ажылды чорудары негеттинип турган – сөөлгү 20 чыл дургузунда бистиң эмнелгевиске таптыг септелге ажылы-даа кылдынмаан, эки эт-сеп, херекселдер-биле-даа хандыртынмаан турганы шын. Ынчангаш шак бо ажылды эгелей бергенивисте республиканың Кадык камгалал яамызының Тываның эмнелге черлеринге эмчи дузазын чедирериниң шынарын экижидер тускай менеджмент системазын киирер ажылды эгелей бергени дыка салдарлыг болган. Ынчангаш эмнелгевистиң ажылын экижидер хемчеглерни тус­кай сорулгалыг кылдыр чорудуп эгелээнивис бо.
– А ол чүү ындыг система болуп турары ол ирги?
– Бөдүүнү-биле чугаалаар болза, кайы-бир албан чериниң азы организацияның чедирип турар ачы-дузазының шынарын экижидеринче угланган тускай аргаларның, хемчеглерниң болгаш курлавырларның бөлүү-дүр ийин. Чижээ, хууда улустуң эмчи дузазы чедирип турар төптери азы улуг садыг-саарылга черлери дижик, аңаа чеде бээрге, келген кижиниң сеткилинге таарышсын, ооң соонда катап чедип келзин дээш, бар-ла аргаларны ажыг­лап, дүрген болгаш шынарлыг кылдыр ачы-дузаны чедирер, а ажылдакчыларның арнындан хүлүмзүрүг ыравас болуру-дур. Ол дээрге ук организацияның үстүнде айыттынган система-биле ажылын организастап алганы ол болур. Бо система езугаар кол кичээнгей ачы-дуза алыр дээш келген кижиге таарымчалыг болурунче угланган болур ужурлуг, удуртукчу хамык чүүлдү удуртуп-баштап, а арткан ажылдакчылар ол ажылга идепкейлиг болгаш сонуургалдыг киржип турар, бүгү таладан ажылды эки чорудар, ону доктаамал экижидер, кады ажылдап турар эштери болгаш өске-даа кижилер-биле эптиг, үре-түңнелдиг кылдыр кады ажылдаар дээш негелделер-ле хөй.
А бистиң эмнелгелеривисте байдалдар эмнедип келген кижилерге таарымча чок кылдыр тургустунганы чажыт эвес болгай: узун оочурлар, кылыктанган аарыг кижилер болгаш шылап-могаан, ажынган арынныг эмнелге ажылдакчылары... Ынчангаш шак мындыг байдалды бүрүнү-биле өскертири негеттинип келген.
– Ажылды чүден эгеле­диңер?
– Өске регионнарда ажылдап турар удуртукчу эш-өөрүвүс-биле ажылды канчаар чорударынга өөренип алырындан эгелээн бис. Черногория, Бурятия, Томск чедип, ында эмнелге черлеринде ук ажылдың тургус­тунганын, өске регионнарның, күрүнелерниң арга-дуржулгазын өөренип көрген бис. Ол чоруп тургаш, элдепсинип кайгаан чүүлүвүс – бистен онза ылгалып турар чүүлдер чок, ол-ла кылып турар ажылдар-даа болза, ол черлерде бистен черле дээре болуп турары, аарыг улустуң сеткили ханган, а эмнелге ажылдакчылары оожум-дыштыг сагыш-сеткилдиг турары болган. Долгандыр турар кижилерниң арыннарындан хүлүмзүрүг ыра­вас. Оон сайгара боданып турарывыска, бисте ажылды саададып, аарыг улусту-даа, эмнелге ажылдакчыларын-даа шыжыктырып турар артык шимчээшкиннер, хөделиишкиннер хөй болган.
Ооң соонда чадаланчак арга-биле өске эмнелге ажылдакчыларындан өөренип, билип алган билиглеривис-биле үлежип, тус­­кай семинарларны эрттиргилээн бис. Эмнелге ажылдакчызы бүрүзүнге өскерлиишкиннер чо­рудары чугула херек, оларның бот­тарынга-даа эки болур деп чүүл­дү билиндир тайылбырлап, кижи бүрүзү боду-ла ажылдың шы­нарын экижидери-биле өске­рилгелерни күзей бээр кылдыр ажыл­ды чорударын кызыткан бис.
Оон аңгыда, чүгле эмнелгелер эвес, өске албан челеринде ажылды канчаар организастаа­нын база сонуургап эгелээн бис. Ылаңгыя Сбербанкыда ук системаны кииргенин онза сонуургаан бис – сөөлгү чылдарда ук банкыда чонга таарымчалыг дыка хөй өскерилгелер болганын эскергениңер чугаажок. Бис эмнелгеже ол банкының ажылдакчыларын чалап алгаш, оларның арга-дуржулгазын сонуургап, бистиң ажылывыска хамаарыш­тыр оларның эскериглерин айтырып чугаалашкан бис.
Ынчалза-даа ол бүгүден аң­гыда, шак мындыг ажылды чорудар талазы-биле тускай специалистерниң дузазы база херек апарган. Ынчан бис Бурят Республиканың Кадык камгалал яамызының Н.А. Семашко аттыг клиниктиг эмнелгезиниң баазазынга тургустунган Эмнелге ажыл-чорудулгазының шынары болгаш айыыл чок чоруунуң талазы-биле регионалдыг компетенция Төвүнден дузаны дилээн бис. Ук Төп эмнелге черлеринге айыттынган менеджмент систе­мазын ажыглалче кииреринге дузаны чедирип турар. Оларның удуртулгазы-биле бис бодувус эмнелгевистиң ажылының тускай аудит-хыналдазын чоруткаш, менеджмент системазын боттандырар талазы-биле ажылчын бөлүктү тургускаш, херек ужурлуг документ-саавырларны ажылдап кылып, боттандырар ажылдарның планын тургузуп алган бис. 
– Бо хүннерде оон  эки үре-түңнелдер бар болуп турар ышкажыл?
– Ийе, бис бо хүннерге чедир эмнелгениң салбырларының ажылынче менеджмент система­зының чамдык эскиттерин ажыг­лалче киирип шыдапкан­ бис. Бир дугаар ээлчегде, эм­нел­­гениң эң-не нарын, берге, өс­керилгелер, чаартылгалар не­геттинип турган угланыышкын­нарын шилип тып алган бис.
Эге баштай аарыг улуска эмнениринге база эмнелге ажылдакчыларынга ажылдаарынга эптиг, таарымчалыг байдалдарны тургузарындан ажылды эгелээн бис. Эмнелгеге капитал болгаш косметиктиг септелгени чорудуп, чаа эт-сеп, дериг-херекселдерни садып алган бис. Септелгени чүгле арыг болур кылдыр эвес, а чараш, аянныг, хөглүг, каас болур кылдыр кылырын кызыткан бис, чүге дизе бис­те бичии уруглар эмнедип турар болгай. Ханаларның өңнерин безин тускай шилип тып, хөглүг чараш чуруктар-биле каастап алган бис. 
Эмнелгеде салбыр бүрүзү тускай демдектиг апарган: бичии арыжыгаш, үгүжүгеш, шилен, хүн...дээш өске-даа. Ол демдектер езугаар салбырларда ханаларда аскан самбыраларны хевирлээн. Ооң мурнунда улуг ажы-төлү-биле бо эмнелгеге кээп турган ада-иелер ам бичии уруглары-биле келгеш, мооң мурнунда кайы хире самдар эт-сеп турганын, ниитизи-биле өрээлдерниң, коридорларның чараш эвес, харын-даа коргунчуг турганын бо-ла сактып чугаалажы бээрлер. Ам бо чыдып алгаш эмнедип турар ажы-төл кандыг-бир эмнээшкинни эртер дээш дуу ол талыгырда өске өрээлдерже маңнап турбас апарган – оларга эптиг болгаш таарымчалыг болуру-биле  шупту херек чүүлдерни чанында чаңгыс черде кылдыр кылып каан.
Поликлиникаларда ээлчег манаары шыланчыг эвес болур кылдыр таарымчалыг байдалдарны тургускан: бичии уруглар ойнаар девискээрлер, мульт­фильмнер көөр телевизор, а ада-иелерге ажы-төлүн хайгааравышаан, дыштанып олуруптар эптиг сандайлар...
Оон аңгыда бис регистратура­ның ажылын бүрүнү-биле өс­керт­кен бис: мооң мурнунда эм­нел­гениң регистратору келген улус-биле чугаалажып, тайылбыр­лап, телефонга харыылап, карточкалар дилеп маңнап, дыка хөй артык шимчээшкиннерни кылып, хөй-ле үени чарыгдап турган. Ам болза, телефон дамчыштыр айтырыгларга харыылаар, арга-сүме бээр болгаш эмчилерже бижидер ажылды 6-14-24 деп чаңгыс аай телефон дугаарында чаа тургускан call-төпте дагзып каан. А регистратор өскээр будалбайн, чүгле келген кижилер-биле чугаалажыр ажылды чорудар апарган.
– А эмчилерниң болгаш эмчи сестраларының ажылында кандыг чаартылгалар болган ирги?
– “Камналгалыг ажыл-чорудулга” деп системаны ажылче киирип эгелээн бис. Өскээр чугаалаарга, аарыг кижи биле эмнелге ажылдакчызының бодунуң үезин камнаар сорулга салдынган. Аарыг кижи бодунга херек кабинетти дилеп, үе чидирбези-биле тускай демдектерни, согуннарны чурааш, тайылбыр самбыраларын азып каан. Эмнелге ажылдакчыларының ажыл­даар өрээлдери херек ужурлуг чүүлдерни дилеп, үе чидирбес кылдыр, таарыштыр аайлап салдынган. Ажылдакчы бүрүзүнүң кылыр ужурлуг ажылдарын чурум аайы-биле бижип каан тускай тайыл­бырларны ажылдап кылгаш, таныштырып, өөреткен: кымның кандыг ажылды кайы хире үе дургузунда кылган турарын ында көргүзүп каан. Мындыг хевирлиг хемчеглерниң ачызында аарыг улуска дуза чедирериниң шынарын болгаш үезин каш дакпыр экижиткен бис.
– Эрткен неделяда шак-ла бо менеджмент системазынга хамаарышкан эртем-практиктиг конференцияны организастап эрттирген болгай силер, ол дугайында сонуургадып көрүңерем.
– Ийе, ноябрь 20-де демдег­леп эрттиргенивис Бичии уруг­лар эмчизиниң хүнүнге турас­кааткан эртем-практиктиг конференцияны эрттирдивис. Аңаа өске эмнелгелерде ажылдап турар эмчилер, удуртукчулар-биле Тывада эмнелге черлеринге менеджмент системазын киирериниң чугула айтырыгларын сайгарып чугаалаштывыс. Бодувус эмнелгевиске кылып чоруткан ажылывыстың арга-дуржулгазын солчуп, өске эмнелгелерде ук ажылдың канчаар чоруп турарын база дыңнадывыс. Ынчалза-даа биске онза сонуургалды Бурятияның Компетенция төвүнден келген специалистерниң илеткелдери оттурганын демдеглээйн. Ук төптүң специалистери бистиң эмнелгевистиң аудит-хыналдазын чорудуп, ам-даа чедир кылыр ужурлуг ажылдарывысты тодаргайлап бээри-биле Тывага кээп чораан. 
Бо үе дургузунда ниити ажыл­дың шынарын экижидери-биле канчаар-даа аажок улуг хем­чеглерни ап чоруткан бис, ын­чалза-даа мурнувуста чедер сорулгавыс улуг, ону боттандырар дээш, ам-даа кызып ажылдаар бис.
– Айлана Адисовна, интервью бергениңер дээш четтирдивис.
Надежда САТ,
парлалга секретары.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.