1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

УРУГЛАР - "ӨЛЧЕЙ УДАЗЫНЫНДА"

Тоора-Хем суурда Уруг­ларның чогаадылга төвү «Өлчей удазынында» 2016-2017  өөредилге чылында 308 уруглар хаара туттунган. Бо төптүң директору Ханды Девер-ооловна КОЛ бөгүн «Шын» солуннуң аалчызы.
— Ханды Девер-ооловна, кандыг-кандыг угланыышкынныг бөлгүмнер бо төпте ажылдап турар ирги?
— Бо эртип турар өөредилге чылында «Өлчей удазыны» уруг­ларга амгы шагның немелде өөредилгезин болгаш кижизидилгезин дараазында угла­ныышкыннарга: уран чурулга, спортчу кадыкшылга, экологтуг чурт-шинчилел, техниктиг чогаадылга, школа мурнунуң өөредилгези угланыышкынныг боттандырып турар. 
— 5 аңгы угланыышкынныг бөлгүм бар ышкажыл але?
— Угланыышкыны ол хире, ол угланыышкын аайы-биле ажылдап турар бөлгүмнер хөй. Ий школазының баазазында бир бөлгүм ажылдап турар, ооң-биле чергелештир бистиң бо төпте ыяш-биле ажылдаар, ону чонар талазы-биле ийи аңгы методика-биле ажылдап турар ийи бөлгүмнерниң ажылын Э.Л. Торжу болгаш А.К. Кыр удуртуп турар. «Илбилиг хендир» деп бөлгүмнү В.Т. Дөвүт, «Географтыг чурт  шинчилелин» В.В. Донгак, «Ногаан таңныылды» А-К.В. Лопсан,  кыдат гимнастика «Ушуну» С.М. Оюн, Школа мурнунуң назылыг уругларга школаны У.Т. Кол организас­тап эрттирип турар.
— Ийе, ол башкыларның аразындан Сергей Михайл­­­о­ви­чи­ниң ажылы-биле таныжып, «Шын» солунга чырыдып чет­тигип­кен улус-тур бис. Ол бөлгүм­нерниң ажылының шынарын өөреник­чилерниң санындан көөр бе азы?
— Уругларның чогаадылга төпте­риниң ажыл-чорудулгазын хынаар чаңгыс аай негелделер чок. Ынчангаш уругларның чедиишкиннерин көрүп тургаш, үнелелди берип турар бис.
— Чедиишкиннериңер кандыгыл?
— Бир дугаарында өөредилге адырында чаа чыл сентябрь 1-де эгелээр дээрзин утпаалы. Ынчангаш республика хемчээлдиг чедиишкиннеривисти эрткен өөредилге чылының түңнели-биле айтыр болзумза, номчукчулар өршээр боор деп бодай-дыр мен. Октябрьда «Саазын өртемчей» деп мөөрей эрттирген бис. Төптүң уругларының нии­ти санындан 13 уруг «Илбилиг хендир» бөлгүмче, 10 уруг «Техниктиг модель кылыры» бөлгүмче барып турар. Оларның иштинден 3 кижи тиилекчи, 4 кижи шаңналдыг черни ээлээн. Республика деңнелдиг «Саа­зын өртемчей» мөөрейниң «Ха­мааты бүрүзү 101 өрт албанының ду­гаары дээрзин сактып чорзун!» деп адырынга 3 класс Снежана Ичин-Норбу, «Чашкы үениң айыыл­ чок оруу» деп адырынга 1 классчы Алдын-Сай Ондар киришкеш, сертификаттар-биле шаңнаткан. 
«Ушу» талазы-биле чедиишкиннеривис силерниң «Шын» солунга бижээн материалдарыңар соонда база немешкен. Ноябрьда республика маргылдаазынга бистиң төптүң кижизиткен спортчулары чедиишкинниг киржип, 20 ажыг кижи республика чемпионнары болган. Оларның аразында Бүрнэ Оюн, Сырга Хандынмаа, Ангелина Бичемейниң чедиишкиннери хөй. 
— Ада-иезинге-даа өөрүнчүг болгай. Республика чергелиг мөөрейлерге шаңналдыг черлерни ап турар сургуулдарның аттарын киирип болур силер бе?
— Күзелдиим-биле! Республикага «Төрээн чурттуң сүлделери» деп мөөрейге Начын Биче-оол «Мөге» (башкызы Э.Торжу) деп ажылы-биле тиилээн. Начын Куулар «Азастың сүлдези – кундус», Айдаш Комбу «Тожунуң сүлдези – иви», Ай-Херел Бараан «Мөге», Солун-оол Токук «Мөге» деп ажылдары-биле үшкү черни ээлээннер. Улуг улус аразынга төпте башкы Буян Монгушович Биче-оол «Тос-карак биле аяк» деп ажылы дээш ийиги черге төлептиг болган. Бистиң төптен ниитизи-биле 17 ажылды аңаа киириштирген турган бис. Кандыг ажылдарны чок дээр! Хендир-биле аргаан «Тиилелге хүнү», «Тыва Республиканың сүлдези», чонар-даштан РФ-тиң сүлдези… кандыг-даа албан-дужаалдыг удуртукчуларның кабинедин каастап болур.
— Ий школазында бөлгүм дугайында аңгы демдеглеп чугаалап болур силер бе?
— Ийе. Ында «Географтыг чурт шинчилели» бөлгүмнү Виктория Виктор­овна Донгак чорудуп турар.  Бөлгүмде 3-7 класстарның 30 өөреникчизи хаара туттунган. Ол бөлгүмнүң 7 классчылар шинчилел төлевилел ажылдарын эки белеткээш, республиканың экология угланыышкынныг мөөрейинге шаңналды ап турган.  Ында «Арыг девискээр», «Парктар марыжы», «Часкы хем – амыдыралдың хеми», слеттар дээн ышкаш хемчеглерни организастап эрттирип турары мактаксанчыг. «Аныяк шинчилекчи» эртем-шинчилел конференциязынга шаңналдыг черни ээлээн өөреникчини белеткээни дээш, бо бөлгүмнүң удуртукчузу В. Донгак ТР-ниң Өөредилге болгаш эртем яамызының Хүндүлел бижии-биле шаңнаткан.
— Башкы кижи көдээге шупту хемчеглерниң идепкейжизи, кадык амыдыралдың суртаал­чызы болгай. Силерниң кол­лективиңер база хөй-ниити ажылдарында киржип-ле турар силер ыйнаан.
— Ынчанмайн канчаар! Өөредилге чылының эгезинден тура, «Школаже киреринге дузала», «Улуг-Хемниң арыг эриктери», «Ие бүрүзүнге тюльпан», «Соок-Ирейниң мастерскаязы», Төрээн чурттуң камгалакчызының хүнү, Бүгү-делегейниң херээженнер хүнү, «Куштарны чемгерээли» дээн ышкаш кожуун иштинде акцияларга, спортчу болгаш бот-тывынгыр уран чүүлге хамаа­рышкан хемчеглерге идепкейлиг киржип, уругларны база ынаар хаара тудуп турар бис.
Ооң-биле  чергелештир башкылар бот-билиин бедидип, үениң агымындан чыда калбас дээш, ажылдап турарынга чоргаарланыр мен.
— Сөөлгү айтырыг. Рес­публика чергелиг хемчеглер баарыңарга, деткип акша-төгерикти аңгылап берип турары кандыгыл?
— Колдуунда-ла ада-иениң деткимчези-биле чоруп турар бис. Ынчангаш Дагаа чылында төптүң башкылар коллективинге чогаадыкчы чедиишкиннерни, эң ылаңгыя бодап алган төлевилелдерин деткип чоруур ада-иелеринге, удуртукчулары-биле билчиишкинниг болурун күзедим.
Айлаң ДАРЖАА чугаалашкан.
 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.