1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

УРУГ БYPY3Y ЭРГЕЛИГ

— «КНО-нуң эгелээшкини езугаар бо хүннү байырлаарын ноябрь 20-де деп доктааткан болгаш уругларның эргелериниң баштайгы декларациязы 1959 чылда хүлээп алдынган. Ында өөредилге-кижизидилге, мөзү-шынар болгаш күш-дамыр сайзыралының, социал хандырылга талазы-биле сөөк-язызы, кежиниң кандыг-даа өңү, өнчү-хөреңги байдалы, каяа төрүттүнгени хамаанчокка уруг­ларның эргелери дең дээрзин чарлаан. Бичии кижиниң эргелерин болгаш хостуг чоруун хүлээп көөрүн, оларны сагыырын болгаш ону боттандырарынга бүгү аргалар-биле дуза чедиреринче ада-иелерни, эрге-чагырга органнарын, күрүне ажылдакчыларын, организация бүрүзүн уругнуң эргелериниң декларациязы кыйгырып турар.

1989 чылдың ноябрь 20-де аңгы-аңгы чурттарның 170 чазактары «Уругнуң эргелериниң дугайында конвенция» деп тускай документиге ат салган. Делегейниң тускай ЮНИСЕФ Каттышкан Нациялар Организациязының Уруглар фондузу бүгү делегейде уругларга дузалап, оларның эргелери хажыттынмазын дээш хайгаарап турар. Ооң уламындан ноябрь 20-ни Уругнуң эргелериниң делегей хүнү кылдыр демдеглеп турар» — деп, ол таныштырган.

Айтырыг-харыы хевирин­ге эрткен кичээлге уруглар боттарының эрге-ажыктарын эки билирин көргүскен. Буян башкы өөреникчилер-биле ужуражып, өөредиглиг чижектери-биле оларның кичээнгейин хаара туткан. «Бир эвес силер өске кижиниң телефонун оорлап алыр болзуңарза, силер ооң өнчү-хөреңгизинден аңгыда, аарыг-аржыын болгаш багай чүүлдерин база бодуңарже ап турарыңар ол болур» — дээрге, уругларны ол аажок бодандырган. «Арага, таакпы, наркотик­терден ойталап, кичээлдер үс­­пейн, эки өөренир болзуңарза, чедиишкинниг, аас-кежиктиг болур силер. Кижи боду кыспас болза, чүү-даа бүтпес, ол чүгле силерниң бодуңардан хамааржыр. Кезээде спорт-биле өңнүктежип, өске кижиге  чүгле экини күзеп, корум-чурум үревейн, бот-боттарыңарны хүндүлежип, энерел сеткилдиг болуру чугула» — деп, ол чагаан.

Оон аңгыда кичээлге уруглар инклюзивтиг өөредилге деп чаа сөстер-биле танышкан. РФ-тиң Күрүне Думазы ол дугайында хоойлуну 2012 чылдың декабрь 21-де хүлээп алган, а Федерация Чөвүлели 2012 чылдың декабрь 26-да бадылаан. Инклюзивтиг өөредилге дээрге кадык болгаш инвалид уруглар кады, кандыг-даа ылгал чокка өөренири болур. Уруг инвалид-даа болза, кадык өөрлери-биле кады школага өөренир эргелиг. «Таарымчалыг байдал» деп федералдыг программаның негелделери езугаар школаларны инвалид уругларга бүгү-ле эптиг байдалды тургузар кылдыр айыттынган. Респуб­ликада ол талазы-биле кылыр ажыл хөй. Пандус кылыры дээрге эге чадазы-дыр, каъттар аразынга аргыжар эптиг байдалды тургузар дээш, оон-даа өске чүүлдер ында айыттынган.

Школа-интернаттың улуг эмчи сестразы Лилия Торуштуң чугаалап турары-биле өөреникчилерге өй-шаанда тарылгаларны кылып, эмчи шинчилгезин чылдың эртип турар. Бирги эмчи дузазы чедирер бүгү байдалды эмчи өрээлинде тургускан.

Вадим КҮЖҮГЕТ, патриот­чу кижизидилге талазы-биле директорнуң оралакчызы:

— Бөгүн эртип турар ки­чээлди аажок чүүлдүгзүнүп тур мен. Чүге дизе чамдык уруг­лар боттарының эрге-ажыын эки билбес болгаш бо кичээлден боттарынга ажыктыг хөй чүүлдерни билип алган. Мен мында бо өөредилге чылындан эгелеп ажылдай бердим. Кыска хуусаа дургузунда «Пат­риот» шериг-патриотчу клубту ажыттывыс, Кызылдың назы чет­пээннер эргелели «Полицияның чалыы өңнүктери» деп шынзылгаларны уругларга берди. Ооң эдилекчилери школада корум-чурумну тудуп, полиция ажылдакчылары-биле рейдилерге база киржип турар.

Лидия КОЛ, 11 «б» класс­­тың өөреникчизи:

— Бо кичээл меңээ дыка өөредиглиг болду, уругларның эрге-ажыынга хамаарыштыр хөйнү билип алдым. Буян башкының өске кижиге багайны кү-зевес, кылыктанып, хыйланыры — кадыкка багай салдарлыг база долгандыр турар кижилерниң ажылын үнелеп чоруңар дээн чагыглары биске билдингир дылга тайылбырлааны аажок солун болду. «Чедиишкинниг болуру чүгле кижиниң бодундан хамааржыр» — деп чугаалаанынга чөпшээрежип тур мен. Бис келир чылын школаны доозуп, дээди өөредилге черлеринче кирип алыр бис. Аңаа бо кичээлге чугаалааны дег, эш-өөрүвүс-биле эп-найыралдыг чурттап, лекция, кичээл­дерни үспейн, эки өөренир бис.   Чүге дизе шупту чүве бистерниң боттарывыстан хамааржыр деп, Светлана Николаевна биле Буян башкы биске чагаан.

Кичээл төнген соонда уруг­лар Светлана Аракчаадан «Уругларның бүрүн эргелиг төлээзинге каяа өөренип бо­лурул?» деп айтырыгны сал­ган. Ол хүлүмзүрээш: «Бо мер­гежил­ге кайы-даа дээди өөредилге черлеринге өөретпес. Бо эрге-дужаалга ажылдаар мурнунда уруглар бажыңынга хөй чылдар дургузунда директорлап ажылдаан мен» — деп харыылаан.

Уруг бүрүзүнүң кол эргезин — бичии хамаатыларның амыдыралы тайбың, шөлээн болгаш айыыл-халаптардан камгаланган болзун дээш, уруг бүрүзүнүң бодунуң салым-чаяанын илередир база күзелдерин чедип алыр аас-кежиктиг чаш үелиг болур эргезин хандырары дээш бүгү кү­­жениишкиннеривисти үндүрер ужурлуг бис. Чүгле ынчан бистиң уруг­ларывыс кадык-шыырак, өөрүшкү-маңнайлыг, чогумчалыг өзер болгаш боттарының ада-иелериниң идегелин шынзыктырар.

ТР-ниң өскүс болгаш ада-иезиниң хайгааралы чок арткан уругларның школа-интернадында 163 уруг өөренип турар. Оларның иштинде интернатта чурттавышаан, өөренип турар 128 уруг бар, а 35 уруг бажыңындан кээп өөренип турар. Уругларның кадыын быжыктырары-биле республикадан дашкаар саннаторий-курорттарже оларны дыштандырып турар, ол ышкаш янзы-бүрү спортчу секциялар ажылдап турар. Бут бөмбүүнүң командазы респуб­ликада эң шыырак командаларның бирээзи болуп турары — ооң бадыткалы.

Ноябрь 20-де республиканың ниити өөредилге албан черлеринде уругларга эрге-хоойлу талазы-биле тайыл­быр ажылынга хамаарышкан хемчеглер болуп эрткен.

Шончалай ХОВАЛЫГ.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.