1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

УС-ШЕВЕР ЭМЧИ

Аргыттынар, даараныр, ус-шевер херээженнерни улус «Удазынга орааш­пас» дижир. Мен база силерге чогаадыкчы салым-чаяанныг, «удазынга ораашпас» уран кыс Шончалай Хертекти таныштырайн.
Мээң магадап ханмаан маадырым чүгле аргыттынар, даараныр эвес, ол чараш даштардан, чинчилерден, янзы-бүрү өңнүг тускай удазыннардан билзектер, сыргалар, билектээштер дээш оон-даа өске каастанып-шиметтинер эдилелдерни кылгаш, эш-өөрүнге, дөргүл-төрелдеринге белек-селек кылдыр сөңнеп чоруур буянныг сеткилдиг уруг. Ол бодунуң ажылдарын делгелгелерге, ында-хаая ярмаркаларга киириштирип турар. Амгы үеде өске улустуң чагыг­ларын езугаар каас-чараш эдилелдерни кылып, хүнден хүнче көвүдеп орар ажылдарын чурукка тырттыргаш, интернетте «Инстаграм», «Вконтакте» четкилерде чарладып, колдуунда-ла хөй санныг садып алыкчылары-биле ында харылзаа тудуп турар.  
Шончалай Тимуровна Кызыл хоорайга ада-иезиниң үш кызының ортуну бооп төрүт­түнген. Ооң чашкы үези өске­лерден улуг-ла ылгалбас, чараш даштар чыып алгаш, сайзанактап, өөрү кыстар-биле өөрүп-хөглеп өзүп келген. Элээди үезинде уран чүүлге хандыкшылдыг, танцы-сам, ыры-шоор мөөрейлеринден черле чыда калбас, байырлыг хемчеглерге, концерттерге бо-ла киржир   турган.  Авазы биле ачазы уруглары чаш турда-ла аңгы чурттай бергеннер. Удатпаанда ачазы «бурганнай» берген. Авазы Кара-Кыс Болатовна кара чааскаан үш кызын бут кырынга тургузуп, мөзү-бүдүштүг, төлептиг кижилер кылдыр өстүрүп алган. 
Школачы чылдарында Шон­чалай авазы­ның, кырган-авазының алдын, мөңгүн  сыргаларын, билектээштерин көргеш, аажок чарашсынып, «Кандыг салым-чаяанныг улус мындыг чараш чүүлдерни кылып турар ирги»  деп магадап бодаар турган. Ооң соонда ол бодунга хөмден, пөстен билектээштер даарап алгаш, чинчилер-биле оларны шимеп-каастап, бир-ле онзагай чүүл кылырын оралдажып эгелээн.
Шончалай — Сүбедей биле Түметей деп  ийи чаптанчыг оол­дарның ынак авазы, кады чурттаан эжиниң ынаныштыг даянгыыжы. Аныяк ада-ие кара чажындан-на кады ойнап өскен болгаш, бот-боттарынга аажок ынак, ханы билчирлер.
Шончалайның алыс мергежили эмчи кижи. Ол Санкт-Петербургтуң эмчи академиязының доо­зукчузу. Мергежилиниң аайы-биле ийи ай ажыл­дааш,­ бичии оглу Түме­тейни божаан соонда, ийи оглун ажаап-карактап ора, хостуг үезин хилис эрттирбейн, янзы-бүрү чинчилер, өңгүр чараш даштар чагыдып алгаш, кыс кижиниң шиметтинер эдилелдерин кылып эгелээн. Эгезинде ол узанырының аргаларын солун-сет­күүл­дерден, номнардан көрүп шиңгээдип ап, ус-шеверлерниң ажылдарын өттүндүр кылып турган. Элээн үе эрткенде шору мергежий берип, аргалыг-ла болза өскелерниң ажы­лынга дөмейлешпес чүүлдер кылырын кызыдар болу берген.  
Чүү-даа чүвени эгелеп алыры амыр эвес болгай. Эге дээрезинде херег­леттинер эт-херекселдер: пөс-таавы, ине-чүскүк, хендирлер, чинчилер болгаш үнелиг даштар дээш өске-даа чүүл чагыдарда, акша-көпеек херек.
«Кымнар силерниң эге­лээшкиниңерни деткип, ажыл-ижиңерге дузалажып турганыл?» — деп Шончалайдан айтырарымга,  «Мээң эң кол дузалакчым — өөм ээзи. Ол меңээ деткимче кадып, чогуур-ла шаанче дузалаваан болза, мен чааскаан чүнү шыдаар ийик мен… Эгезинде акша-көпеек-биле-даа оолдарым ачазы дузалаан. Амга чедир ол мени деткип, арга-сүмезин-даа кадып чоруур.  Авам база мени аажок деткиир кижи. Сырга азы бир өске чүүл кылып олурумда, чанымга кээп дузалажы-даа бээр. Мээң кылган ажылдарымны дыка чарашсынар, харын мактаар-даа.
Бодум база бо кылып турар ажылымга хөлчок ынак мен. Хүнде ийи-үш сырганы азы билектээштерни кылып алырымга, сагыжым безин ажып, сеткил-хөңнүм чайгаар-ла өөрүй бээр. Дооскан эртемим аайы-биле ажылдаарын база бодап турдум, ынчалза-даа бо ажылымдан адырлып шыдавазымны база билип тур мен. Чоорту хөгжүдүп, аңгы ювелир мастерскаязы ажыдар күзелим база бар» — деп, ол чугаалады.
Шончалай амгы үеде ырак хоорайларда эш-өөрүнге, театр­ артистеринге, «Саяннар» ансамблиниң танцы-самчыларынга, ыраажыларга дээш өске-даа улуска кежегелер каасталгалары, улуг чараш сыргаларны, билзектерни, билектээштерни чагыг езугаар­ кылып берип турар. Ол ийи оглун ажаап-­карактавышаан, чүгле хостуг үе­зинде азы дүнелерде бодунуң ынак ажылын бажыңында кылып олурар.
Хууда ажылын чаа эгелеп чоруур чогаадыкчы уран кыска база ооң өг-бүлезинге аас-кежикти болгаш чедиишкиннерни  күзедим. 
Эрес КОЛ.
Авторнуң  тырттырган чуруу.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.