1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

УТПАС УЖУРЛУГ БИС

Политиктиг репрессия­ларга когарааннарның сак­тыышкын хүнүн октябрь 30 кылдыр Россия Федерациязының Дээди Соведи 1991 чылда доктаатканын чон улуг үнелел-биле хүлээп алган. Оон бээр 25 чыл болуп турары бо. Ол коргунчуг ханныг репрессиялар үезинде Тываның бурунгаар көрүштүг, эртем-билиглиг удуртукчу баштыңчыларындан эгелээш бөдүүн араттарга чедир хөй-ле кижи актыг черге буруудаттыргаш, өлүрткеннер, хосталгазын казыттыргаш, Саян артында өске черлерже 25 чыл хуусаалыг шөлүттүргеннер. Аңаа кым буруулуун ам билир бис. 
Мен болза актыг черге «япон шивишкин» деп буруудаттыргаш, 25 чыл хосталгазын казыттыргаш, Казахстанның Джезказган деп черже шөлүттүрген бөдүүн араттың хеймер уруу мен. Ам харым 60 ашкан. Ынчангы үелерде Улуг-Хем районнуң Эъжим, Хайыракан суурлардан хөй кижи политиктиг реп­рессияларга таварышкан. Ол дээр­ге бүгү Тывага билдингир, чонувустуң алдарлыг оолдары, Тыва Арат Республиканың Биче хуралының даргазы Адыг-Түлүш Хемчик-оол, алдарлыг чогаалчы Сергей Бюрбю (Бүрбү) дээш өскелер-даа. Олар дээрге мээң авамның төрелдери. Авамның кады төрээн ийи оол дуңмалары Адыг-Түлүш Сувак биле Суваң-оол даайларымны, хосталгазын казып шииткеш, 25 чыл хуусаага Норильск хоорайже шөлүпкен. Харын-даа И.В. Сталинниң 1953 чылда мөчээни-биле ачам болгаш даайларым 1955 чылда эрте хосталып келгени биске дыка улуг өөрүшкү болган. 
Ада-иевис чеди чүзүн мал-маганын азырап, арбай-тараа­зын тарып, шыдалдыг чурттап, чеди ажы-төлү, бистерни, өстүрүп каан бөдүүн ажыл-ишчилер, кызымаккай улус чораан. С.К. Тока ышкаш хараган карты хайындырып чип чорбаан. Мен тос чадырга эвес, онзагай чараш тыва өгге өскен мен. 
Ада-иевис чокта бистерни улуг акывыс мөге Даржай Василий азырап өстүрүп каан. Ооң соонда эмчи угбам Ховалыг Эремаа өстүрүп кижизиткен. Бистиң угувус шупту мөге улус. Базыр-Тараа адашкылар, Владимир биле Буян Биче-оол адашкылар, Моңгул-оол Биче-оол дээш өскелер-даа. Бо бүгү төөгүнү меңээ акыларым, даайларым төөгүп берген. Шуптузун төөгүүр болза, бүдүн улуг ном-даа болур. Ханныг, бужар репрессия моон соңгаар катаптаттынмазын дээш, бо бүгүнү утпас ужурлуг бис. Ылаңгыя аныяк салгал төрээн Тывазының эрткен оруун ыяк билип алыры чугула.
Тывага 1991 чылда «Мемо­риал» ниитилел ажылдап эге­лээн чүве, оон бээр дыка хөй ажыл­дарны, янзы-бүрү хемчег­лерни кылып чоруткан. «Чагырт­паан арат» деп чараш, дыка онзагай, бодунуң адынга таарышкан улуг тураскаалды кылып каа­нынга өөрүп, чоргаарланып чор бис. Ооң авторунга мөгейдивис. Ам «Мемориал» ниитилел чүве шимчевейн турар ирги? Сураа дыңналбас-даа. Даргазы кымыл? Ажылын катап диргитсе, солун, ажыктыг кылдыр.
Сукпак суурда Сесимаа Ооржактың 2015 чылдың октябрь 31-де «Шын» солунга үнген «…бо хүннү делгереңгей демдеглезе» деп чүүлүн деткип, Тыва Республиканың Хөй-ниити палатазы, хөй-ниити ажылын харыылап турар удуртукчулар «Мемориал» ниитилелге дузаны кадып, демниг ажылдаары чугула деп бодаар мен. Политиктиг репрессиялардан когарааннарның сактыышкын хүнүн чүгле каш кырганнар эвес, а бүгү чон Тывага кончуг солун, делгереңгей, ажыктыг кылдыр демдеглеп эрттирип турар болза эки.
Серенмаа Шойдун,
күш-ажылдың хоочуну.
Кызыл хоорай.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.