1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХАКАСИЯДА ТЫВАНЫҢ БАРААННАРЫ

Абакан, ноябрь 24, 25.  Хакасияның найысылалында Л.Р. Кызласова аттыг музейжиткен культура төвүнге эрткен делгелге-шуулганга Красноярскиден, Тывадан болгаш Хакасияның ырак, чоок суурларындан келгеннер хөйү-биле чыылган.  Бо шуулганны Сибирьниң арат ажыл-агыйларының болгаш аграрлыг бүдүрүлгелериниң ассоциациязы биле Хакас Республика көдээ ажыл-агый яамызы демнежип эрттирген. Бистиң республикадан барган төлээлер база шуулганга киржип, боттарының бүдүрген барааннарын делгеп салганнар. Чоокта туттунган чаа, делгем, чырык, көрүнчүктелип турар бажыңда чыылган бирги шуулганның киржикчилеринге Хакасияның Дээди Совединиң даргазы Владимир Штыгашев баштаан удуртукчулар байыр чедирип, чылыг сөстерни чугаалаан. Оларга улажып, ТР-ниң көдээ ажыл-агыйының сайыды Эртине Данзы-Белек моон-даа соңгаар кады, демниг ажылдаарын күзээн. Оон ыңай Хакасияның улуг-бичии артистери ыры-самын аалчыларга бараалгадып бергеннер.

Мастер-класстар, өөредилгелер

Байыр чедириишкиннериниң соонда сес аңгы шөлчүгештерге өөредилгелер эгелээн. Чижээ, бир дугаар шөлге малды аарыглардан камгалаарының дугайында, оон ыңай аъш-чем кылыгларының талазы-биле чаа-чаа технологиялар, агрономия, экономика, сүт болбаазырадылгазы болгаш стратегия талазы-биле өөредилгелерни Хакасия, Москва, Ачинск, Красноярск, Новосибирскиниң эртем ажылдакчылары эрттирип турган. Сибирьниң чоннарының көдээ ажыл-агый угланыышкынныг каттышкан шуулганынга мастер-класстарны эрттиргени база солун болгаш өөредиглиг болган. А чамдык ажыл-агыйлар аразында дугуржулгаларны компаниялар-биле керээ езугаар чарып ап турган. Тывадан барган делегацияның удуртукчузу Эртине Сергеевичиниң чугаазы-биле алырга, «Кожавыс республикада аграрлыг ажыл-агый талазы-биле мындыг шуулганның болуп турарын эки деп бодаар мен. Бо угланыышкынга хамаарылгалыг улуг-улуг компаниялар мында чедип келген-дир. Бистиң көдээ ажыл-агый яамызы чемишчидилге, эм-таң болгаш чугула дериг-херекселдерни садып алыры-биле дугуржулгаларны ол компанияларның даргалары-биле чугаалаштывыс. Боттарывыстың ажыл-агыйларывыска бо компанияларның дугайында дамчыдып чедер бис. База ол ышкаш яамының специалистери, чамдык араттар семинарларда киржип чедип келген. Ол ышкаш бистиң Тываның сайгарлыкчылары боттарының бүдүрген барааннарын делгелгеде эккелген, олар база бараанын садып-саарары-биле бо чоокку регионнарның удуртукчулары-биле дугуржуп турарлар – деп, ол демдегледи.

Шынап-ла, дарганың чугаалап турары дег, улуг-улуг компанияларны моон эскерип болур. «Рассвет» (Красноярск), Технокорм, Нита-Фарм, «Приморский Эм-центр», «Щелково агрохим» (Красноярск), Новосибирскиден «Био Про» компаниязы, Красноярскиден «Агроцентр» дээш оон-даа өскези бар. Оон ыңай мээң көрүжүм-биле, Словениядан TEHLA компаниязының төлээзи Владимир Макаров европа технологиязы-биле быштакты хээптер дериг-херекселди таныштырган, шынап-ла, ажыктыг болгаш сонуурганчыг чорду. Чижээ, моолдар дег бичииледир кылгаш, хаптааш садар болза ажырбас хире-дир. Эммин эрттир улуг-даа эвес херексел болду. Тывадан барган сайыт база мону көргеш, биске  ажыктыг-дыр деп чугаалап турду.

Ол ышкаш Бея суурда кидис идиктер кылып турар бүдүрүлгениң ээлери-биле база дугурушканын яамының ажылдакчызы Сергей Оюн немей чугаалады. Шынап-ла, кидистен чылыг идиктерни оода бичии уругларга кылып берип болур арга бар деп бодаар мен. «Тывада дүк хөй, мал-маган-биле бай оран-дыр. Кидистен идиктерни канчаар кылырын көргүзүп, айтып берип болур бис» дээрзин Бея суурдан сайгарлыкчы Зоя Сергеевна чугаалап турду. Ол каш чыл бурунгаар Бай-Тайганың Шивилиг аржаанынга чораанын сактып, Тываны чараш бойдустуг деп хөөреди. Бо шуулганда оон-даа өске бүдүрүлгелерни демдеглеп болур, мен чүгле каш-ла чижекти киирдим.

Ол аразында болуп турган аңгы-аңгы шөлдерге дыңнадыгларны видео дамчыштыр көргүспүшаан эрттирип турду. Красноярскиден технолог Ольга Зиновьева («СТВ-Сервис» компаниязы) эът кылыгларын канчаар хаптаарын көргүзүп тайылбырлаан. Оон ыңай солун мастер класстың бирээзин Тываның күрүне университединиң көдээ ажыл-агый факультединиң башкылары О. Бондаренко, Ч. Хомушку тыва быштакты канчаар кылырын көргүстүлер. Шуулганның киржикчилери дыка сонуургаар чорду, бир эвес сүт ажый бээр болза канчаптар бис дээн ышкаш, солун айтырыгларын салып турдулар. Орус омактыг аныяк башкы тайылбырлап тургаш тыва быштакты кылырга дыка солун чорду. Оон ыңай көдээге туризмни  хөгжүдериниң дугайында, агрономия, ветеринария болгаш өске-даа адырлар талазы-биле өөредилгелер база ажыктыг болган. База бир демдеглээрим, Хакасияның Катанов аттыг күрүне университединиң көдээ ажыл-агый факультединиң башкылары, студентилери демнии-биле киржип, малга нарын кезиишкинни канчаар кылырын көргүскен. Даарап турарын көөрүмге нарын чорду. Ол университеттиң чамдык башкылары шөлчүгештерге өөредилгелерни эрттирип берип турган. Ооң-биле чергелештир Шираның көдээ ажыл-агый техникумунуң делгелгези база сонуурганчыг болду.

Каш янзы барааннар делгелгези

Бирги каътта делгеттинген кандыг бараан-сараанны чок дээр боор, чүгле карак шокараңнаар. Хакасия база көдээ ажыл-агый талазы-биле бурунгаар хөгжүлделиг республикаларның бирээзи болуп турар. Далган, тараазын, ногаазын тарып ап турар, черле ынчаш оон-даа өске аъш-чемин боттары-ла бүдүрүп турар чон-дур дээрзин эскердим. Чижээ, «Мавр» агрохолдинг 25 чылдың дургузунда колбасаларны каш янзы кылып турар. Оон ыңай «Сладкарница» компаниязы контидер кылыгларлыг, тывызык чоруу-биле шоколадтан бүткен ойнаарактар дээш чүзүн-бүрүн аъш-чемниг.

Ол-ла дургаар чоруткан баартактарда бистиң республиканың  чиңге-тараазын, божадан мороженоезин, арбайдан чигирзиг чемнерин, куруттарын, Ажыг-Суг аржаанын, Туранда сыын ажыл-агыйының бүдүрген бараанын, чыжыргана үзүн, ангор өшкү дүгүнден аргаан чылыг аржыылдарны хакастар болгаш аалчылар дыка сонуургааннар. Делгелгеде барааннарны тудуп, суйбаан, садыгжыларындан айтырбышаан, тараа, курутту амзап-даа турарлары бар. Кыдыындан көрүп турарымга, бистиң сайгарлыкчыларывыс дыка-ла чай чок турду.

Туранда сыын ажыл-агыйының ажылдакчылары Чойганмаа Сонам биле Юрий Сарыг чеди аңгы продукциязын ап алгаш келгеннер. Хакасия солуннуң корреспондентизи Юлия Рожкова ол бараанны  сонуургаан тур, Чойганмаадан айтырыглар салып-салып, чугаалашкаш, чурукка тырттырып алды. Чаа-Хөлден сайгарлыкчы Эдуард Кара-Салды Хакас телевидениеге тырттырып алгаш, ол-ла кежээ 7 шакта көргүзер деп дыңнаттылар. Бо сайгарлыкчы мындыг делгелгеде бир дугаар келгенин база Ажыг-Суг аржаанын чоннуң садып ап турарын чугаалады:

- Республикадан дашкаар делгелгеге киржирге эки чүве-дир. Бир талазында өскелерниң арга-дуржулгазын база көрүп алырда. Моон-даа соңгаар база күзелдиим-биле киржир сорулгалыг мен. Мен мында аржаанны савалап алгаш, оон ыңай довураан база хаптап алгаш сонуургадып эккелдим. Ажыг-Суг аржааны бо довурак-биле холумактыг болгаш шупту аарыгларга дузалаар. Мында орус чоннуң чамдыызы база билир болду, ынчангаш садып ап турлар.

Эдик-биле кады келген чаа-хөлчүлерни демдеглевес арга чок. Кожууннуң экономика талазы-биле оралакчызы Эдуард Дыртык, сайгарлыкчы Орлан Балчый болгаш дузалакчы Андрей Салчак олар. Болар база аңгы-аңгы шөлчүгештерге барып, мастер-класстарны көрүп алганнар. Оон ыңай тыва мороженое, тараа, курутту сонуургаан улус шуут үзүлбээн. Кызыл хоорайдан база бир билдингир сайгарлыкчы Ульяна Куулар садыгжызы-биле иелээ четтикпейн турду. Тыва мороженое аттыг бүдүрүлгениң чиңгине директору Кежик Куулар Красноярск, Хакасияның сайгарлыкчылары-биле кады дугуржулга кылыр дээш ында-ла чай чок болган. Бо авашкылар база Тывадан дашкаар делгелгеде бир-ле дугаар бараанын сайгарып келгеннер. Оларның-биле кады Эйлиг-Хемде ангор өшкү дүгүнден аржыылдар аргып турар шеверлекчи Нина Кырлыг-Кара бодунуң бараанын делгеп, хол-биле аргып турарын таныштыргаш, чагыдып ап болурун база дыңнаткан. Садып алыкчыларның чамдыызы Барыын-Хемчиктен сайгарлыкчы Зинаида Хомушкунуң чыжырганазының үзүн сонуургап чыттаар-даа, садып-даа ап турар. Абаканда чамдык албан черлери Тываның барааннарын мөөңү-биле алыр дээш, дугуржуп турдулар. Моон барган барааннарны кандыг-даа химия чокка кылган деп үнелээр чорду. Ажыг-Суг аржаанын садып ап турган хакастан айтырарымга ынча деп тайылбырлай каапты. Оон өскелери тыва мороженое болгаш тараадан шоколадты сонуургаанын чажырбадылар.

Түңнеп ора…

Мээң эскергеним-биле Сибирьниң регионнарының аграрлыг шуулганы кымга-даа ажыктыг болган дээр болзумза частырыг турбас. Оон ыңай хакас археолог эртемден Л.Р. Кызласованың адын эдилээн музейжиткен культура төвүнүң чараш деп чүвезин, чугаалаар сөстер безин тывылбас.

Хакас чон боттарының чаңчылдарын, төөгүзүн утпайн турар чон-дур. Бир дугаар каътта улуг-бичии даш көжээлерин тургузур дерип салган. Ийи дугаар каътта алдарлыг чурукчуларының ажылдарын аскылаан. Оон культура-массалыг хемчеглер эрттирер делгем залдарлыг, кайгамчык-ла чорду. Мындыг ажыктыг шуулганны, делгелгелерни бистиң республика база эрттириптер дээрзинге бүзүрээр мен.      

Ася Тюлюш,

Кызыл – Абакан – Кызыл.

Авторнуң тырттырган чуруу.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.