1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХАРЫЫСАЛГА УЛГАТКАН

ТР-ниң Дээди Судунуң дарга­зының оралакчызы Марина Чикашова, хамааты херектер талазы-биле суд коллегиязының даргазы Оксана Соскал, судья Аяна Болат-оол  республиканың массалыг информация чепсектериниң журналистеринге хамааты херектер талазы-биле суд системазында чаартылгалар дугайында тайылбырны берген.
2016 чылдың июнь 1-ден эгелеп хамааты херектериниң сайгарып көөр талазы-биле Федералдыг Хоойлуже өскерилгелерни киирген. Россияның өске регионнарында бөдүүнчүткен арга-биле хамааты херектериниң чорудулгазын амыдыралда боттандырып эгелээн. Арбитраж суду бо арга-биле 2012 чылдың сентябрь 24-тен эгелеп чедиишкинниг ажылдап турар. 
Суд хуралы харыылакчы биле негекчиниң киржилгези чокка херекте коштунган бижимел барымдааларны өөренип көргеш, шиитпирни кыска үеде үндүрери ооң кол чүүлү дээрзин Марина Чикашова чугаалады. Бижимел барым­даалар, чөпшээрешпей турар дугайында долузу-биле чыгдынган документилер-биле хамааты херектерни, улуг дизе, 2 ай дургузунда судьялар көөр. Суд шиитпирин үндүрген соонда, ооң хоолгазын талаларга эртенинде чорудар болгаш интернет четкизинде судтуң сайтызынга салыптар.    
Эрткен чылдың дургузунда Тывага 18 муң 942 хамааты болгаш административтиг херектерни Кызылдың болгаш район судтарынга сайгарган. Суд системазының чаартылгазы езугаар ук херектерни бөдүүнчүткен чорудулганың аайы-биле сайгарып эгелээр. Бөдүүнчүткен арга-биле хамааты херектериниң чорудулгазы судьяларның ажылының хемчээлин, бичии-даа бол, кызырып, талаларның чарыгдалын, үе-шагын камнап, таарымчалыг байдалды тургузар. 
Бир дугаарында, хамааты херектерни көөр хуусаа кызырлып турар. Ийиде, суд хуралын кайы-даа тала чокка эрттирип, оларның бижээн барымдааларынга даянып алгаш, шиитпирни үндүрер. 
Киир бижидилге езугаар чурттавайн турар хамаатыларга судтуң дыңнадыглары харыылакчыга четпейн баар таварылгалар эвээш эвес. Ооң чылдагаанындан судка херектерни сайгарары узамдыга бээр. Бөдүүнчүткен чорудулгада суд кайы-даа таланы сүрүп турбас. Айтып каан хүнүнде судья херекти албан көөр ужурлуг. 
Бөдүүнчүткен арга-биле сайгарар ха­мааты херектериниң хөй кезии акша-хөреңги, өре-шире-биле холбаалыг херектер болур. Ол дээрге чээлилер, чуртталга-коммунал ачы-дуза чедирилгези, үндүрүглер, хамаатыларның эрге-ажыын камгалаар талазы-биле дээш өске-даа төлевирлер. 
“Хамааты херектериниң түңү 100 муң рубльден, эптештирилге херектериниң түңү 50 муң рубльден ашпас ужурлуг. Харыылакчы судтуң шиитпиринге чөпшээрешпейн турар таварылгада аңаа хамаарыштыр 5 хонуктуң дургузунда шиит­пирни үндүрер. Бир эвес эптештирилге судунга көрген болза, район азы хоорай судунга, а Кызылдың район судунга болза, ТР-ниң Дээди Судунга херекти көөр” – деп, Оксана Соскал немеди. 
Харыылакчы кижиге хамаарыштыр бир дугаарында ооң киир бижидилгезин азы сөөлгү чурттап турган чериниң аайы-биле судтуң дыңнадыгларын чорудар. Почта ажылдакчылары тургускан чурумунуң аайы-биле харыылакчы кижиниң адрезинче 2 катап дыңнадыгны чедирер. Бир эвес ол чок болза, кады чурттап турар 18 хар чеде берген өг-бүлезиниң кежигүннеринге дамчыдар. Бажыңында кым-даа чок болза, почта хааржаанга дыңнадыгны ап алыр дугайында бижикти суп каар. Харыылакчы кижи 3 хонук дургузунда почта салбырынга келгеш, негелде билдириишкинни болгаш аңаа кошкан барымдааларның хоолгазын ап алыр ужурлуг. Моон алгаш көөрге, харыы­лакчы кижиниң харыысалгазы улгаткан. 
“Бир эвес харыылакчы почта салбырынга 2 катап келбейн, судтуң чоруткан документилерин кандыг-бир чылдагаан-биле албайн баар болза, хамааты кижиниң харыысалга чок чоруу кылдыр санаттынар. РФ-тиң Хамааты Хоойлузунда хамааты кижи бодунуң чурттап турар чериниң аайы-биле бүгү-ле кээп турар чагааларны алган турар ужурлуг деп чүүлдү киирген. Почта ажылдакчыларының бүрүткел документизинде суд дыңнадыын каштың хүнүнде, кажан чедирип турганының дугайында айтып каан турар. Херекте барымдаа­ларны өөренип көргеш, харыылакчы кижиниң чурттап турар чери билдинмес болза, болчукчуну суд томуйлап каар” – деп, Аяна Болат-оол онзалап демдегледи.
Бөдүүнчүткен чорудулга-биле суд хуралын эрттирбейн, кайы-даа таланың киржилгези чокка херекти көөр. Акша-хөреңги, өре-шире тырттарын дилээн, шимчээр-шимчевес өнчү эргезин тургузар талазы-биле билдириишкиннерни сайгарар. Банк биле хамааты кижиниң аразынга чээли, хамаатыларның аразынга акша чээп алганының дугайында керээлер, чуртталга-коммунал ачы-дуза чедирилгези дээш төлевирлер, керээ чок-даа болза, хамаатыларның аразында акша чээп алган (өрезиниң түңүн айтып каан) деп хол үжүү салган бижик бар болза, харыылакчыны өрелиг деп айтып турары барымдаа болур.
Өске регионнарда бөдүүнчүткен арга-биле хамааты херектерин көрүп, шиитпирлерни үндүрүп турар. ТР-ниң Дээди Суду өске регионнарның практиказын өөренип, суд системазынга чаартылгаларга хамаарыштыр семинарларны эрттирип турар. 
Суд хуралын кандыг-бир чылдагааннар-биле чылдырып турда, чыл-чылы-биле узамдыга бээр таварылгалар эвээш эвес. Чижээ, болчукчу аарый берген, херечи келбээн, барымдааларны үезинде эккелбээн... Судьяларның ажылы хүн бүрүде шактан шакче бижиттинген. Ооң уржуундан судка херектерни сайгарып  көөрү узамдыга бээр чылдагааны ында. Ынчап кээрге, хамааты херектерни хоойлу езугаар бөдүүнчүткен арга-биле көөр үези кызырылган. 
Амгы үеде бөдүүнчүткен арга-биле 100 муң рубль чедир херектерни көрүп турар болза, чоокку үеде ооң түңүн (200-300 муң рубль) улгаттырары көрдүнүп турар.
Бо арга-биле назы четпээннерниң эргелери-биле холбашкан, кижиниң кадыкшылынга хора чедирген, күрүнениң чажыдынга хамаарышкан болгаш онза бүдүрүлге херектерин сайгарбас. 
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган  чуруу: ТР-ниң Дээди Судунуң хамааты
херектер талазы-биле суд коллегиязының даргазы Оксана Соскал,
ТР-ниң Дээди Судунуң даргазының оралакчызы 
Марина Чикашова, судья Аяна Болат-оол.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.