1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХЕП-ХЕНЕРТЕН

Июль 29-түң хүнүнде Кызыл хоорайга хат-чаъс болурунуң, харын-даа мырыңай долу дүжериниң им-демдээ агаар-бойдустан шоолуг-ла билдинмээн. Онза байдалдар яамызының дыңнадыгларынга, агаар медээлеринге суггур чаъс чаар, долу дүжер чадавас деп каш хонук дургузунда сагындырып турза-даа, чүгле бүргеп, кезек чаъстар чагганындан ийикпе, агаар-бойдус найысылалга ол хире дүрген өскерли бээрин кижилер манавайн турган. 
Кежээкиниң 6 шак үезинде Кызыл хоорайның девискээринге, ооң чоок кавызынга агаар хеп-хенертен өскерлип, долулуг чаъс хат-казыргызы-биле кады келген. Чартык шак хире болган долулуг, күштүг хаттыг суггур чаъс бажыңнарның чамдыызының соңгаларының шилдерин буза шаап, ыяштарны дазылындан ужур хадып, чаъстың суу хоорайның кудумчуларынга хемчигештер ышкаш агып, оргу черлерге хөлдени бергилээн. Ол-ла дораан Интернет четкизинге Кызылда долулуг, хаттыг чаъстың чуруктары, видеокадрлары эңдерли берген. Кижилер ону соңгалардан, хөй каът бажыңнарның үстүкү каъттарындан, машиналарның иштинден, кудумчуга тырттырып, интернетке салып турганнар. Чайыктаан чаъстың суу кудумчуларга хемнер ышкаш агып, ында машиналар хемелер ышкаш көстүр видеокадрлар кончуг солун ышкаш кылдыр көзүлген.
А шынында ындыг чүве кайда боор. «Сүбедей» спорт комплекизиниң кырында шывыын күштүг хат чара шаап каапкан. Дагаа чуургазы дег улуг долулар чамдык бажыңнарның соңгаларының, огородта теплицаларның шилдерин буза дүжүп, огородтарда ногаа аймаан чылча берип каапкан. А чаъстың суу бажыңнарның адаккы каъттарынче агып кирип, подвалдарны дола берген.
Эң ылаңгыя Улуг-Хемниң оң талакы эриинде даглар баарында кудумчуларда бажыңнарның ээлери дыка улуг когаралга таварышканнар. Ол дээрге Холмистая, Подкаменная, Тувинстроевская дээш ниитизи-биле 7 кудумчу. Бии-Хем уундан келген чаъс-чайыктың суу ол кудумчуларның кедээ талазында дагларның чоогаларынга чыглып, мөөңнелгеш, оон кончуг дүрген агып баткаш, даглар баарында камгалал чалды ажып, бажыңнарның девискээрлерин, огородтарны, кудумчуларны хөме ап, аңаа хөлденгеш, подвалдарже агып кирген. Подкаменная кудумчузунда Светлана Моңгуш, Тувинстроевская кудумчузунда Анна Ооржак оларның чугаазы-биле алырга, долулуг, хаттыг сугур чаъс хеп-хенертен келген, бажыңнарының девискээринче чаъс суун киирбес дээш, чүнү-даа кылып четтикпейн барганнар.
Хоорайның бажыңнарының девискээрин, кудумчуларны кээп ушкан ыяштардан, сыйылган будуктардан, күштүг хаттың бөле хадып каапканы бокту амгы үеге чедир аштап турар. А оң талакы эрикте хууда бажыңнарның чамдыызының девискээринде суггур чаъс суунуң чоогалардан эккеп каапканы боктары ам-даа чытпышаан. Сугга алыскан кудумчуларны кезип чорааш, 2-ая Заречная кудумчуда Көшкендейлерниң бажыңынга бардывыс. Оларның ийи каът бажыңының одалга суугузу, чайгы кухнязы эң адакы подвал каътта. Бажыңның кедээзинде чоогаларга чыглып баткан суг камгалал чалды ашкаш, бажың чоогунда оргу черге хөлденгеш, ынаар киир аккаш, долган.
– Эң адакы каътка сугнуң тереңи кижи дурту хире турду – деп, Алимаа Көшкендей чугаалады.
Суг сордурар күштүг насостарлыг машиналар хоорайда ажылдап турар деп дыңнааш, Кызыл хоорайның чаагайжыдылга ажыл-агыйынга чеде бергеш, бажыңының адаккы каъдындан суг үндүр сордурарын дилээш, бир машина сугну сордурарының өртээ 3 муң 800 рубль деп харыыны алган. Ындыг «дузаны алган» соонда бажыңның ээлери улуг эвес насос-биле сугну ийи-үш хонук дургузунда сордуруп турар.
Хууда бажыңнарның ээлеринге чаъс-чайыктың уржуктарын чайладырынга ол дээш харыысалгалыг Кызылдың организацияларының талазындан дуза чок болган – оң талакының  хуу бажыңнарының чурттакчылары боттары муңганып турар. Агаар-бойдустуң халавы чаъс-чайыкка таварышкан дээш, когаралды Кызылдың эрге-чагыргазы дуглап берип болурунга база олар чөгенир чорду.
Шаңгыр-оол Моңгуш.
Даш-оол Моңгуштуң тырттырган чуруу:
Адакы каъттан сугну үндүр сордуруп турары.
 
УРЖУКТАРНЫ ЧАЙЛАДЫП ТУРАР
 
Июль 29-та, суббота хүнүнде кежээкиниң 17.55 шактан 18.20 шакка чедир үргүлчүлээн күштүг шуурган болгаш улуг долулуг суггур чаъс Кызыл хоорайның девискээринге болгаш Каа-Хем кожууннуң чамдык суурларынга элээн-не когаралды чедирген.
 Электри удазыннарын, ол хамаанчок электри чагыларын ужур шапкылаан. Ооң ужун хоорайда хөй каът 100 хире болгаш ийи муң ажыг хуу бажыңнарның чырыы үзүлген. Теректерниң будук-бүрүзү эңдере сыйылган, чамдык ыяштар дазылындан турулган. Ылаңгыя оң талакы эриктиң чурттакчыларының даг баарында чамдык бажыңнарын суг алган.  Сугга алыскан бажыңнарның ийи өг-бүлезин 8 дугаар школада түр хоргадаар пунктуга эккээрге, 4 кижи кежээ чоруй барган, үш чурттакчы ол дүне аңаа хонган. Улустуң огородунда, садында өстүрүп алган ногаа-чимизи долуга чуура шаптырган. Ажык черге турган автомашиналарны ыйылдыр шаап каапкан болган. «Субедей» спорткомплекстиң купол дээвиирин дүжүр хадып каапкан. Бажыңнарның соңгалары бузулган…
Амгы үеде долулуг шуурганның уржуктарын чайладыр ажылды Кызылдың мэриязында тургускан ийи комиссия организастап турар болгаш когараашкынга таварышкан кижилерниң билдириишкинин езугаар оларның бажың-балгадынга чедип барып, когаралдарны карак-биле көрүп турар. Август 1-ге чедир мэрияның 103, 105 дугаар кабинеттеринде кирген билдириишкиннер 150 ажа берген болду. Улус ам-даа билдириишкиннерин киирип турар.
Мэрияже долгагылааш, комиссия даргазы Борис Очурну тыппайн, душ бооп, хоорайның кол архитектору, база-ла демги комиссия кежигүнү Орлан Донгак-биле чугаалаштым. Мээң эң-не сонуургаан айтырыым: долулуг шуурганның уржуктарындан болдунган когаралдарны кандыг хевирге канчаар эгидерил? Ол айтырыгның башкарылгазын ОБЯ-ның Тывада эргелели билир, эгидилге мурнунда чер шимчээшкининиң уржуктарының талазы-биле канчаар кылдынып турган болдур, ындыг-ла болур боор деп дыңнатты. А оя шаптырган автомашиналарга хамаарыштыр эгидилге кандыг болуп болурун айтырарымга, ол дугайын билбезин, КАСКО таварыштыр төлелге туруп болурун догааштырып харыылады.
Ол-ла айтырыгны Тывада хамааты камгалал болгаш онза байдалдар агентилелинден сонуургаарымга, база тодаргай харыы бериптер кижи тывылбады. Машинада ыйылган черлерни кылдыртыры чиик эвес дээрзи билдингир. А камгаладылга компаниялары бойдус халавындан болдунган үрелиишкиннерге эгидилге бээр деп дүшке-даа какпас. Чүге дээрге ол талазы-биле тодаргай хоойлу-дүрүм чок болуп турар чүве-дир.
Мээң орус кожамның дачазы оң талакы эрикте. Ам огородтан алыр чүү-даа чок, огурец, помидор, кабачок, тыква дээш черле шуптузун хат-шуурган, долу үрей шаап каапкан, петуния ышкаш чараш чечектерим бе­зин үлбүрээрип калган деп хараадады. «Билдириишкин киирер сен бе?» деп айтырарымга, хол чайгаш: «Аа, оон чүнү бээрил олар, хей-ле бут човаа болур» деп чөгенгенин илеретти. Бир төрел кызымның машиназы ол үеде даштыгаа турган, чаа хирезинде база ыйылдыр шаптырып алган. Огородун, яблок, каттарын дүжүр шаап каапкан. База-ла демги кожам Людмила ышкаш, ол-бо шимченирге-даа, шүүттен өске чүү-даа үнмес, чоор ону дей-дир.
Оозун бодаарга, дыка хөй кижилер билдириишкин кииреринден түвексинер хевирлиг. Ынчалза-даа август 2-ге чедир 280 хире кижи шүүтсүнмейн, билдириишкиннерин мэрияда киирип каанын 103 дугаар кабинеттен дыңнаттылар. Билдириишкин киирген кижилерге эгидилге (компенсация) кажан болуру билдинмес, ону ОБЯ таварыштыр Москвага шиитпирлээр деп билдим. Амдыызында долулуг шуурганның уржуктарын чайладыр ажылдар чоруттунуп турар.
Бойдус халавы колдуунда Кызыл хоорайны тава­раан, безин чадаарда Вавилин ээтпээнде огородтар долуга алыспаан, кат, мөөгү, тоорук үнген тайгаларывыс бүдүн-бүрүн арткан, ол-ла өршээлдиг. Бойдус кижилерге сагындырыг берип турганзыг – бистиң бойдус хүрээлелинге алдынып чоруурувус, бойдуска (бот-бодувуска безин) кам чогувус база кончуг болдур ийин. Ынчангаш ал-боттарывыстың аажы-чаңывысты, сагыш-сеткиливисти арыг-ла тудуп көрээлиңер.
Надежда Эргеп.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.