1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХИЛИНЧЕКТИГ ХЕЙ

Бо төөгүнү ол чүгле дыка чоок улузунга дорту-биле хөөрээр чүве. Хөйнүң мурнунга эстетиктиг талазын эттей бербези-биле чымчады чугаалап, ниити чурумну черле сагыыр апаар. Бүгү-ле дириг чүве бүрүзү дашкаар салыптар «углекислый» хейлиг болурун билир бис. Ынчангаш шак ол билигге даянгаш, төөгүвүсче кириптээли…
Салырның хары ам алдан ашкалак. Чогум Салыр дээрге күжүр ашактың шолазы-дыр ийин. Шын ады база бар болбайн аан. Салыр деп шолага аныяандан-на чединген кижи. Улуг-бичии, эр-кызы-даа хамаанчок, үндүр теп келген «хейин» чон ортузунга чоргаар, хостуг, чаңгыландыр салыптар элдеп-чиктиг чаңныг кижи. Ужур эдерип, оожум-­таптыг, бүдүү азы өске бир черге салыптарын-даа бодавас. Бир болза, кызып. Чоок улузу ооң оозунга өөрени берген. Улузу бужурганып, ашакка ужур-чөвүн чугаалап пат болганнар. Ашак-даа харыызынга чүгле: «Бойдустуң боду чаяан чүвезин бооп, дуглап орар эвес» –  дигеш, серт чок орар. «Yнер-кирер, улуг-биче чоннуг улус-тур бис! Эпчоксунар, ыядыр чүве билбес, дүктүг арынныг чүве» – деп, өөнүң ишти ында-хаая хыйланыр.
Салыр ашактың төрүмелинден угаан-сарыылы шала солуу турган бе дээрге, көңгүс медерелдиг. Харын-даа шору баштыг, шевер ажылчын диртип турган. Ам чүгле мындыг өскелиг болганынга шагда калган ада-иези-даа, алган кадайы, ажы-төлү-даа огулуг харыы тып чадашкан. Салырның уш-баш чок сала бээринче сагыш салбайн, анаа-ла: «Ындыг кижи-дир ийин» – деп, чымчактай чугаалап каар. Азы Салырның организм кадыкшылында орта эвес чүве турган бе дээрге, каң кадык. Оон туржук «Аныяк шаанда анаа эвес мөгелерниң бирээзи чораан. Сала каапкаш, октай бергенде, сараалыг кижи» – деп, үе-чергези Курзук-Ашак хөөрээр.
Бир катап хеймер уруунга арага кудуп, төп черден дарга-бошка кудалары келген. «Кончуг-даа нарын «городской» улус-тур, ачай. Оларның баарынга еражок чүвең көргүстүң, кижизиг көстүп көр» – деп, хеймереги адазын катап-катап чагып-сургап шаг болган. Салыр-даа чүү боор, дарга бошка кудалары-биле эъттеп-шайлап, кидин түлүк хөөрежип, херээжен кудазы суглуг караа-биле көрүп, адыр кулаа-биле дыңнап олурда-ла ашак-даа эптии сүргей ийленгеш, көк дээрни хөлбеңнедир, диңмиредир салып-ла дүжүрген. Күжүр кудалары, алыс черле культурлуг хоорай улузу болгаш, кулактарын кызып, билбээчеңнеп эрттирипкен. Чогуур херек доозулганда, ашак боду хеймер уруунга тейлээр чыгыы халып келгеш:
– Аа, богда, күжүр уруум, уттуп ап-тыр ышкажым чүл, салыпкаш кээп, чүнү канчап алганымны билип кагдым. Ана, халап болган. Бичии чүве чылгааш, утканым ол-дур! – деп, ашак буруузунган.
– Бодуңну хүндүлеп билбес кижи, оода өске улусту хүндүлезиңзе. Хүндүлээрге, хүлге боражыр – дээш, уруу хая көрген.
Сөөлгү үелерде Салыр ашак бодунуң ол «хилинчээн» мүн-не шеглеп турар апарган. Та назылап кырааш, угаан кирген, та өске бир чылдагааны турган, чүгле ашак биеэгизи дег, душкан-на черинге «сала» бербес апарган. Салыр боду: «Шаанда адам талазындан мен ышкаш бир ындыг ашак чораан дээр. Шынап-ла, «уктуг кижи угун салбас» дээри-даа чөп чүве» – деп хөөрээр. Салырны чаңгыс ол «хилинчээ» дээш чемелеп, хирээлээн херээ бар бе? Багай чыттан өске улуг дыка хоразы чок чаң-дыр…
Шаңгыш МОНГУШ.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.