1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХОВАЛЫГЛАРНЫҢ КЫЗЫ

Улуг-Хемниң унун каастаан шаттар эдээ оймактарга   төктү берген чинчи-шуру сагындырар өшкү-хойлар, инек, бызаа, аъттар оъттап, ырак эвесте өглерниң ыжы дээр-шаар­ хөглүг дүндүүштелип турар өйде, 1937 чылдың июль 4-те Дыртык Агбаановна, Пар-оол Окайбанович Ховалыгларның өг-бүлезинге тос дугаар хеймери – кыс уруг төрүттүнген. Алды харлап чорааш, ынак ада-иезинден чарылган соонда, улуг акызы Чалбаа, чаавазы Сендеңмаа Ховалыгларның өг-бүлезинге улуг уруу бооп өскен. Ээр-Терекке шары-буга мунуп алгаш, чарыштырып турганы шаандакы хонаштары Шарлан-Хавак, Даштыг-Хөлге удаа-дараа өглер тиккен Улуг Ховалыглар чурту ам-даа хевээр, хем унунда орну бар. Эге класстарны Арыг-Бажынга, 5-10 классты Шагаан-Арыгның дугаары ийи школазынга чедиишкинниг дооскан. 
1961 чылда Кызылдың башкы институдунче дужаап кирип алган. Институтка өөрени бергеш, хөй-ниити ажылынга кончуг идепкейлиг турганын институттуң профэвилел организациязының дөрт чыл дургузунда казначейи турганы көскүзү-биле бадыткап турар. 1964 чылда Тываның ССРЭ-ге каттышканындан бээр 20 чыл оюнга тураскааткан Москвага болуп эрткен байырлыг декаданың улуг концертинге өске эш-өөрү аныяктар-биле киришкени кайын уттундурар. Ынчан Надежда Пар-ооловна Обком комсомолдуң хүндүлел бижии-биле шаңнаткан. 1965 чылда башкы институдунуң тергиин өөредилгелиг доозукчуларын, чээрби оолдар-кыстарны, Москваже экскурсиялаар халас путевкалар-биле шаңнаан. Бөдүүн кадарчы улустуң уруу, көдээ кыс­ка база катап Мос­квага чедер, чурттуң найысылалының эң солун, төөгүлүг черлерин барып көргени ховар аас-кежик болур. Институт соонда дээди эртемниг аныяк башкы төрээн Арыг-Бажы школазынга ажылдай берген. Ол дөртен бир чыл иштинде эге класстар башкылап келген. 
Ак-көк өңнүг чолдак платьелиг, дорт, кичээнгейлиг көрүштүг башкы класска кирип келгеш, сумказын үжеп-ле орар. Чүнү уштуп кээр ирги дээш, шимээн чидип, бүгү кичээнгей олче угланы бээр­ге, борбак стол шагы уштуп келгеш, мурнунга салып алыр. Шакты холунга алгаш, өөреникчилеринге көргүскеш та­йылбырлаар:  «Бир кичээл 45 минута болур. Ол үениң минута-секундазын халас эрттирбейн, санап, бижип өөренир бис. Мен силерни угаанныг, культурлуг, эки кижилер кылдыр өөредиримге, силер меңээ дузалажыр силер, уруглар» — деп, баштайгы бирги классчылары-биле кичээлди ынчаар эгелээн. Чыл келген тудум, аныяк башкының дуржулгазы бедип, мергежип кел чыткан. Надежда Пар-ооловнаның клазынга уруун азы оглун киирер дээш, ада-иелер мурнун былаажыр. Пар-оол­овна «мону кылыңар, дууну садыңар, номчудуп туруңар» дээш, кудумчуга-даа ужурашкаш, негелде кылыр. Аайындан эртпейн, шуптузун күүседир-дир бис» — деп, бирги классчыларның ада-иелери чугаалажыр. Бо башкының өөреникчилеринден багай номчуур, частырыглыг бижиир кижи чок болур. Чурумга база өөренир: школадан келгеш, чемненгеш, онаалга кылыр бетинде холдарын саваңнап чуггаш, стол кырынга солун чадып алыр. Чүгле ынчан ном-кыдыраажын уштуп, онаалгазын кылып эгелээр. Башкының хана өттүр кожалары эртен шай ижип ора, чугаалажыр: «Ам база дүне орайга чедир башкы бир өөреникчизин номчудуп өөредип келди ийин… Ийет, ол шын. Арай кошкак, бажыңга онаалга кылбас, ада-иези номчудуп, катаптадып турарын «уттуптар» өөреникчилерин бажыңынга эккээр. Онаал­газын кылдыргаш, номчудуп-номчудуп, бичии орунга удудуп чыттырып каар. Чылыг хүннерде, башкының бажыңының чаны-биле эртип чыдарга, херим иштинде тараан ыяштар аразында хөлегеден слогтап номчуп турар өөреникчиниң үнү бо-ла дыңналып кээр. Ынчаар ак сеткилдиг өөредип келген уруглары улуг класстарга база  чүгле дөрт-бешке өөренир, ортумак болгаш дээди өөредилге черлерин чедииш­кинниг дооскаш, эки ажылдап чоруурлар. 
1965 чыл аныяк чараш кыска чүгле эртем-билиг чедип алган деп дипломну берген эвес, боду ышкаш башкы оолга дужуп, өг-бүлениң эргим херээжен ээзи, ынак ава болур кежиктиң эгезин салган. Өөнүң ээзи Монгуш Соскутович Танов гитарага ойнаар, Надежда Пар-ооловна ырлаарынга ынак. Көдээ аныяк башкылар школада ажылы чай чок-даа болза, инектерни тудуп, сүт-саанын саап, үш бичии уруг-дарыын кижизидип өстүрүп кааннар. Ооң-биле кады хөй-ниити ажылы база бар. Надежда Пар-ооловна Эрик кудумчузунуң агитквартал даргазы, суурнуң херээженнер чөвүлелиниң даргазы: хуралдар, концерттер, шеф ажылы. Аныяандан тура кады ажылдап келген башкы эштери Надежда, Кара-оол Шалыктар, Александра, Алдын-оол Сереннер, Валерий Ховалыгович Намчак-оол, Анай Кыргысовна Онан, Хандываа Мачылаевна Ушлан, советтер ажылының хоочуну Оюмаа Седииевна Донгак, библиотекарь Александра, Сүктермаа Тас-оол олар дээш, өскелерни-даа адап болур. Оларның чамдыызы бурганнай берзе-даа, кижи назынының чалыы үези уттундурбас болганда, олар база ооң сеткилинде дириг хевээр чоруурлар…
  Надежда Танова сөскүр, шын дээш туржур, бодунга болгаш өскелерге негелделиг башкы дээрзин чону билир, хүндүлээр. «Кызыл өңнүг партбиледим чок-даа болза, сеткил-сагыжым, туружум-биле езулуг коммунист мен» —деп, чоргаарал-биле бо-ла чугаалаар. Арыг-Бажынга кончуг партия үезинде, 1980 чылдарда, чыл санында Шагааны уткуп, чонну эвилелдеп, аныяктар тыва езу-чаңчылдарын утпазын дээш тайылбыр ажылын чорудуп, оюн-тоглаа, чуңгулаашкынны бүдүү организастап турган башкы база-ла ол. «Башкылаашкын болгаш кижизидилге ажылынга бурун өгбелерниң улусчу езулалдары, чараш чаңчылдарынче хөй кичээнгейни салып, уругларны өөредип чораан мен» — деп, хоочун башкы чугаа­лап орар. Бистиң Улуг-Хем ынаар бо хүннерде-даа арай ховар кедер тыва тон, тыва хөректээш, чымчак тыва идиктер, бопуктарны Надежда Пар-ооловна аныяандан тура даараар, боду база үргүлчү кедип алган чоруурун ам-даа эскерер мен. 
Уругларының ачазы Монгуш Соскут­ович Арыг-Бажы ортумак школазынга интернат эргелекчилеп, башкылап, өөредилге эргелекчилеп, школа директорлап, Арыг-Бажы көдээ совет даргалап шаңнал-макталдыг ажылдап чорааш, арай элекке, аарааш, аъдының бажы хоя берген. Бо өг-бүле үш ажы-төлдүг – уруу Чечек, башкы эртемниг, оглу Чингиз база Таңдының Межегейде ОБЖ башкызы, а хеймер оглу, кижилерге эндеткеш, чалыы назынында чок болганы, иениң чүрээн ам-даа саргыдып, аартып чоруур. Даң адар, хүн үнер, кижи күжүр чүү боорун кайын билир… Чылдар өттүр амыдырал дузун амзап, танып алган, угаан кирген — сезенги арт. Россия Федерациязының ниити өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы, 1973, 1974, 1980 чылдарда Социалистиг чарыштың тиилекчизи, ССРЭ-ниң чырыдыышкын яамызының хүндүлел бижии, Россияның профэвилелдериниң хүндүлел бижиктери, С.К-Х. Токаның төрүттүнгенинден бээр 110 чыл болган оюнуң юбилейлиг медалы, Тываның херээженнер шимчээшкининиң хоочуну шаңнал-макталының төлептиг эдилекчизи, республика, кожуун чергелиг ырлар мөөрейиниң тиилекчизи, күш-ажылдың хоочуну Надежда Пар-ооловна Танова бо хүннерде сезен харлап турар. Чуртталгазын, бодунуң шевер холдары-биле даараан чараш хээлиг торгу тыва тоннары дег, база шак-ла ынчаар уран, чараш, шынчы кылдыр улус өөредилгезинге, чонунга бараалгадып изей чурттап келген башкымга сеткилимден чоргаарланыр-дыр мен.
Галина Маспык-оол.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.