1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХОЙЛАРЫМ АТТАРЛЫГ БОЛУР

Час. Аяс ак-көк дээрде алдын-сарыг хүннүң шонган херелдериниң чылыы-даа аажок. Аңаа таалаан дег, чадагай кажаа­да чаш хураганнар өрү, куду дешкилежип, маңнажып тургулаан. Оларның аразында додарлап каан хөректээштиг бичии курзук оол авазы-биле чоруп турган.
Оолдуң ады — Шивит. Ооң хары беш. Оол бичии хураганнарга дыка ынак. Авазы эртен болгаш ке­жээ хураганнарга көк сиген берип, оларны чемгере бээрге, оол оон черле чыда калыр эвес.
—  Авай! Амырбит акым бис­ке кажан машиназы-биле сугну сөөртүп эккээр ирги? — деп, хенертен оол авазындан айтырган.
—  Кажан машинаны чолаачылап болур деп шынзылга бижикти холга алган соонда, чүгле ынчан акың машиналыг биске чедип кээр-дир ийин, оглум.
— А ындыг шынзылга бижикти акымның алыры кажаныл, ынчаш?
— Бо чыдар харлар эрип, оът-сиген баштары ногаарарып эгелээрге,  акың ындыг бижикти  башкыларындан ап алыр-дыр ийин.
Оол улуг тынгаш, авазынче чиктии сүргей чиге көрген.
— Уу-уу! Ынчаарга ам аңаа чедир дыка үр болур ышкажыл. Ону манаар дээш бистер кырый бербес улус бис бе, авай? Аа?— деп, Шивит элдепсинген.
Ава каттырыпкан. Ол оглунче эргелелдиг көргеш, оожум чугаалаан:
— Кайын ындыг боор, оглум. Ол дээрге ындыг-ла кончуг үр эвес үе ышкажыл. Удавас бо чыдар харлар эрип каар. Оон акың машиназын мунуп алгаш чедип кээр.
Шивит машинаның рулюн долгап турар кижи өттүнүп, «мм-мм-мм» деп химиренмишаан, өрү-куду чииги кончуг маңнагылаан. Бичии хураганнар оолдан оюн эрээн чүве дег, ооң чанында өрү шурагылап каап, дешкилежип тургулаан.
— Оглум! Сен улгадып келгеш, акың ышкаш чолаачы болур сен бе?— деп, авазы оглу-биле чугаалажыксаан.
—  Чок, авай.
— А ынчаарга кым болур сен, ынчаш?
— Харын. Кым болур деп мен. Тып көрем, авай.
—  Эмчи.
— Чо-ок.
—  Ынчаарга тракторист. 
Шивит бажын чайган.
— Башкы.
— Тыппадың, авай. Чугаалап берейн бе? 
Авазы чөпшээрешкен.
— Мен... ыы... болган болза, бар ышкажык. Ыы-ш... Ачам ышкаш малчын болур мен. Бо хураганнар улуг хойлар апаарга, мен оларны кадарар мен. Амырбит акым машиназы-биле меңээ  суглап  эккеп бээрге, мен хойларымның дөгерезин суггарып алыр мен. Ындыг аа, авай?
— Ындыг-ла ыйнаан, оглум.
— Мен   малчын апаргаш,   хойларымга   кижилер ышкаш аттардан адап алыр мен. Адын адаан хойларым-на мээң чанымга маңнажып чедип келир. Амыр аа! Ой, шынап, бо хураганнар аразында мээң адап алганым бир хураган бар-дыр ийин. Ол хураганны билир сен бе, авай?   Ыы-ыы...   Кайда   барган  хураган боор?
Шивит хураганнарны эргилдир көрбүшаан, оларның аразында дилегзинип кылаштап турган.
— Аа-аа!  Дөө кажаа доразында дайнанып чытканчык. Көрүп тур сен бе, авай? Ол ала-шокар хура­ганны аан.  Хураганның ады кым деп?  Билир сен  бе, авай?
— Ой, та, оглум — деп, ава билбээчеңнээн.
—  Кай! Билбес кижи сен бе, авай?
— Ийе. Айтып берем, оглум.
— Ол хураганның адын Азыранды дээр-дир ийин, авай. Адын адаптарымга, ол меңээ дораан чедип кээр-дир ийин. Kөөp сен, аа! Ээй, Азыранды! А-зы-ран-ды! Чараш, чаптанчыг хураганым   бээр келем.  Азыран-ды-ыы!
Хураган бажын көдүрүп келгеш, шимчеш дивейн чыткан. Авазы хураганче кезек кайгап тура, эмискикти өрү көдүргеш, Шивиттиң холунга тутсу каапкан.
—  Ээй,   Азыран-дыы!   Сеңээ сүт бээр мен,   бээр маңнап кел!— деп, Шивит база катап алгырган.
Хураган чыдынындан тура ха­лааш, оолче маңнап-ла каан. Ол келген дораан оолдуң холунда эмискикче шурагылаан.
— Дыңнангыр, чараш аттыг хураганымга сүттен бээр сен бе, авай. А мен аңаа ногаан сиген эккеп бээйн.
Шивит чадагай кажааны туттунуп ашкаш, ужа-ту­ра сиген кажаазынче маңнап-ла каан. Удаваанда ол холдарында дүрүг-дүрүг ногаан сиген тудуп алган эгиш-тыныштыг бо үвүреңнедип келген. Оолду ол-ла дораан хамык хураганнар үглей-ле берген. Шивит эккелген дүрүг ногаан сигенин хураганнарга таарыштыр үлеп берип турган. Ол чамдык хураганнарны аажок чассыткылаан-даа.
Чиге бурунгаар, ажык, делгем шөлче көре каапкаш, Шивит хенертен алгырып-ла үнген:
— Ой! Ой! Экизин! Суг эккээр машина чоруп олур. Чаптанчыг, чараш хураганнарым сиген чигеш, суксай бээрлер. Оларга сугдан кудуп эккеп бээйн. Ой! Ой! Экизин! Силерни мен суггарар мен, хураганнарым!
Шивит суг кудар доскаарже маңнапкан. Ооң кедип алган тончуга­жының эдектери ол-бо талаларже хөлбеңейнип эстеп чораан. Оолдуң соон­че авазы карак салбайн көрүп тура, хүлүмзүрбүшаан, боданган: «Дыка-ла хураганнарны чап­таар оол боор. Шак мындыг кижи кедизи барып, улгадып келгеш, адазының соон салгап малчыннаары магат. Малчыннавас-даа болза, мал эмчизиниң эртемин чедип алыры чадавас. Күзелиң-не бүдер болзун, оглукужуум!».
 
Чоннуң аас чогаалы: 
чечен – чонда, чечек – черде
Совет күрүнениң удуртукчузу чораан Никита Сергеевич Хрущевтуң бажы тас, ында чаңгыс-даа дүк чок, алыс бодунуң аажы-чаңы кончуг баштак кижи чүве-дир.
Бир катап ол хаван фермазының ажылын сонуургап чеде берген. Ферманың ажыл-агыйжы көргүзүглери тулган эки, а ооң бригадири семис херээжен кижи болган. 
Никита Сергеевич ферма коллек­тивиниң ажыл-ижин мактааш, бригадир херээжен кижиниң кончуг семис ужазын холу-биле часкааш:
– Бо чылын эът планын чайлыг ажыр күүседир-дир силер аа! – деп баштактанган.
Бригадир база баштак кижи болган. Хрущевтуң тас бажын суйбааш:
– А бо дүк планын күүседип шы­давас-тыр бис, Никита Сергеевич – деп, удур баштактанып каан дээр-ле болгай..
*   *  *
Хоорай чурттуг ийи кижи көдээ суурнуң чонунуң инектери одардан чанып кээп турарын сонуургап көрүп турган. Инектер боттарының ээлериниң бажыңнарын тып чеде бээр, а чам­дыктары мырыңай мыйызы-биле херимниң эжиин ажыткаш, кире бээр болганнар.
Хоорай чурттуг кижилерниң бирээзи:
– Ээлериниң бажыңнарын канчап тып чеде бээр инектер боор! – деп элдепсинген.
Эжи тургаш:
– Бажыңнарның адрестерин херимнер эжиктеринде бижип каан болганда, тып чеде бербейн канчаар – деп чугаалаан.
*   *   *
Делегейни дээскиндир диирең деп бүрүлбаазын амытан тояап чоруур чүве-дир. Ооң кежээзи кончуг, кандыг-даа ажылды кончуг дүрген кыла шаап­тар. Чалгаа-шүшпең кижилерге суг таваржыр болза, диирең шуут амырап каар. Оларның кылбаан ажылын кылыр, айбызынга баар. Ажылды кылып, айбыны күүседип каапкаш келгеш, «Ам ажылың бар бе? Айбың бар бе?» деп, амыратпайн туруп бээр. Хөлүн эрттир чалгаа-шүшпең кижилер дииреңге ажылын, айбызын кылдырып амырап тургаш, ооң ажыл дилеп, амыратпайн туруп бээринге шыдашпайн, угааны баксырап, тенек аарып-даа каар чүве-дир.
Диирең оран-делегейни кезип, кылыр ажыл, күүседир айбы дилеп чо­рааш, кончуг угаангыр-сагынгыр бир чылгычы эрге таваржы берип-тир. «Кылыр ажылың, күүседир айбың бар бе?» — деп, диирең оон айтыр­ган. Демги чылгычы эр диирең дугайында дыңнаан, алыс боду эрес-кежээ болгаш, «Ногаан аъдым чиде берип-тир, ону тып эккелем» деп дии­рең­ни айбылаан. Диирең ногаан аътты дилеп чоруткаш, ол-ла хевээр сураг барган.
А ол диирең ногаан аътты дилеп, оран-делегейни кезип, түреп чоруур. Чүге дээрге ногаан өңнүг аът чок чүве-дир. 
*   *   *
Кызыл-калдар ыт малчын кижиниң мал-маганының, аал-оранының кончуг бүзүрелдиг камгалакчызы болур чүве-дир. Чүге дээрге ооң дүгүнүң өңү кижилерниң аза-бук коргудар кызыл-хараганның өңү-биле дөмей, а азыг-дижи ол хараганның чидиг теннери-биле дөмей. Малчын кижиниң кызыл-калдар ыды кызыл-харагандан хуулуп тывылган деп чугаа база бар. 
Шаг шаанда бир малчын араттың мал-маганын дүнениң-не бөрүлер аглааш туруп берген. Арткан каш малын бөрүлерден камгалаар дээш, оларны төгериктей үнген шыргай кызыл-хараганнар аразынче бир дүне киир сүргеш, чирик черге боду дуг­лай чыдып алгаш, «Мал-маганымны бөрүлерден камгалаар чидиг тенниг бо кызыл-хараганнар ышкаш ыттыг болган болзумза» деп бодап чыткаш, могап-шылаанындан удуй хона бергеш, отту чаштап кээрге, ооң чанында кончуг улуг кызыл-калдар ыт чыткан. Ол дүне бөрүлер араттың мал-маганынче халдаваан.
Интернеттен алган.

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.