1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХООЙЛУЛАРНЫҢ ҮНДЕЗИНИ

Латин constitution деп сөстен конституция деп сөс укталып тывылган. Ооң утказы «тургузар, тургузуу» дээн. Бир эвес күрүне бүрүзүнүң кол хоойлу документизи конституцияга хамаарыштыр алыр болза, күрүне тургузуунуң дугайында документ дээни ол. Аңгы-аңгы күрүнелерниң конституцияларының төөгүзүн коптарып шинчилеп келген эртемденнерниң бодалы-биле алырга, конституция дээрге боттандырары күзенчиг идея. Конституцияда бижээни езугаар ол-ла олчаан хамаатыларының эрге-ажыктарын камгалаптар күрүне эрге-чагыргазы кижи төрелгетенниң төөгүзүнге турбаан.­ Чүге дээрге эрге-чагырганы чүгле бодунуң холунга быжыг туткан күрүне баштыңнары, күрүнени эргелеп-башкарарынга тергиидээн бөлүк кижилер (партиялар) конституцияны боттарының эрге-ажыынга дүүштүр тургузар сорулгалыг боор. Ынчалза-даа конституция күрүнеге быжыг эрге-чагырганы тударының кол юридиктиг чепсээ. Ол чок болза, күрүнеге сандаргай ниитилел-политиктиг байдал тыптып, күрүнениң буурап дүжеринге ол чедирип болур. «Багай-даа болза, конституция черле херек» деп эрте-бурунгу философчу үлегер домактың алыс утказы ында. Конституцияны ажылдап кылырының болгаш хүлээп алырының кол сорулгазы – кайы-бир күрүнениң баштыңчызы азы тергиидекчи партия бодунуң кара туразы-биле күрүнени удуртурун болдурбазы, бети дизе, кызыгаарлаары.
Россия Федерациязының амгы Конституциязының тургустунган төөгүзү база солун. Ону ажылдап кылырын 1990 чылдың июнь 16-да Россия Федерациязы Совет Социалис­тиг Республикалар Эвилели деп кончуг улуг күрүнениң сос­тавынга кирип турган үеде-ле эгелээн. Ынчан РСФСР-ниң (Россияның Совет Федеративтиг Социалистиг Республиказы) Улус депутаттарының бирги съездизи чаа конституцияны ажылдап кылыр ужурлуг Конституция комиссиязын тургус­кан.  ССРЭ-ниң составында РСФСР-ниң Президентизи Борис Ельцин биле ССРЭ-ниң Президентизи Михаил Горбачевтуң аразында политиктиг удур туруушкун күштелип, чуртта нии­тилел-политиктиг байдалдың нарыыдааны, 1991 чылдың август айда ССРЭ-ниң буступ дүшкени-биле чаа конституция ажылдап кылыры узамдыккан. ССРЭ буступ дүшкен соонда, Россияда ниитилел-политиктиг байдал улам бергедээн. Россия Федерациязының девискээринге бот-догуннаан хамаарышпас рес­публикалар тургузарының дугайында чугаалар база дыңналы берген. Чижээлээр­ге, экономиктиг күчү талазы-биле элээн­ шыырак Сибирьге респуб­лика тур­гузарының дуга­йын­да. Ындыг нии­тилел-политиктиг байдалдың тыптып келгенинге Борис Ельцинниң бодунуң «хос­талганы шыдаар шааңар-биле четтирер силер» дээн сөстери база элээн салдарлыг болган. Чамдык республикалар, чижээ, Тыва Республика, боттарының конституцияларын ажылдап кылып эгелээн (РФ-тиң составындан үнер дугайында чүүл Тыва Республиканың чаа Конституциязында чок болганын демдеглеп каары чугула). Россия Федерациязында ниитилел-политиктиг сандаргай чорукту эрге-чагырганы кырындан куду күштелдирер конституция соксадыр дээрзин Президент Борис Ельцин медереп билгеш, 1993 чылдың июнь 5-те Конституция чөвүлелин тургускан. Россия Федерациязының чаа конституциязын кончуг дүрген ажылдап кылырын Борис Ельцин Конституция чөвүлелинге дааскан. Шынап-ла, чаа конституцияны 6 ай дургузунда ажылдап кылган. Президентиниң эрге-чагыргазын дыка күштелдирген, эрге-чагыргага кырындан куду эргелеп-башкарар арганы берген конституция кыска үе дургузунда тургустунган. Ону ажылдап кылырынга янзы-бүрү эртем-билиглиг 1000 ажыг эксперттер болгаш өске-даа специалистер киришкен. Конституцияның төлевилелинге Президент Борис Ельцин боду хууда 15 эдилгелерни киирген. Россия Федерациязының Президентизин, херек апарганда, чүгле боду шиитпир хүлээп алыр, ооң чарлыы хоойлу боор күрүне баштыңы кылдыр быжыг­лаан. Ол үеде «чаа», «аныяк»­ политиктерниң ажыглап эгелээ­ни, амгы үеде чоннуң ажыглап чаңчыга бергени «спикер», «импичмент», «сенатор» дээн ышкаш сөстер Россияның чаа Конституциязынга тыптып келген.
Россия Федерациязының Конституциязы – бистиң күрү­не­ниң эң дээди хоойлузун 1993 чылдың декабрь 12-де бүгү чоннуң бадылаашкыны-биле хүлээп алган. Аңаа киришкен хамаатыларның 58,43 хуузу чаа Конституцияны хүлээп алыр дээш, 41,57 хуузу удур бадылаан. 
Россияның чаа Конституциязы-биле холбаалыг солун болуушкуннар база болган. Конституцияны Черниң орбитазында космос корабльдеринге ийи катап чедирген. 1999 чылда «Мир» космос комлекизинге ужудуушкун үезинде юридиктиг эртем ажылы бижип турган космонавт Сергей Авдеевке Конституцияның бир экземплярын чедирип берген.
Варан деп улуг селескениң кызыл өңнүг кежи-биле даштыкы картын шыпкан Конституцияның бир тускай экземпляры бар. Россия Федерациязының сүлдезин мөңгүнден шуткуп куткаш, ол экземплярның картынга чыпшыргаш, «Россияның Конституциязы» деп алдын үжүктер-биле бижип каан. Бо онзагай экземплярны Кремльдиң биб­лиотеказынга камныг кадагалап, Россияның чаа соңгуткан Президентизиниң дүжүлгеге саадаарының езулалын эрттиреринге ажыглап турар. РФ-тиң Президентизиниң 1996 чылдың август 5-те № 1138 Чарлыы езугаар­ Конституцияның бо деп­те­рин президент эрге-чагыр­газының албан езу демдээ кылдыр чарлаан, ынчалза-даа 2000 чылда ооң ол утка-шынарын соксаткан.
РФ-тиң Конституциязының хүнү декабрь 12-де ооң ужур-утказын чонга тайылбырлаар, конститустуг эрге-ажыктарын хамаатылар камгалап билир болзун дээш, РФ-тиң Конституция хүнү-биле холбаштыр хөй хемчеглерни Тыва Республикага ап чорудуп турар. Ол дээрге РФ-тиң Конституциязының хүнүнде Россияның хамаатызының пас­порттарын 14 хар назы четкен оолдар, уругларга тыпсыры, юристерниң хамаатылар-биле ужуражылгаларны эрттирери, оларга юридиктиг ачы-дузаны халаска чедирери, Конституция хүнүнге тураскааткан мөө­рейлер, маргылдаалар, кежээлер дээш өске-даа чүүлдер-дир.
Бистиң чуртувуста ажыл-иш, амыдырал-чуртталга экижээн,­ Россия Федерациязының салдары делегейге күштелген тудум, күрүневистиң Конституция­зы чуртта социал-экономиктиг болгаш политиктиг шиитпирлерни хүлээп алырынга дыка улуг салдарлыг чугула күрүне документизи деп билиишкин хамаатыларның угаан-медерелинде быжыгып турар.
Шаңгыр-оол МОҢГУШ,
массалыг информация чеп­сектериниң материалдарын ажыглап белеткээн.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.