1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХООЙЛУНУ ХҮЛЭЭП АЛГАНДАН БЭЭР ЧЫЛ ЭРТКЕН

Тыва Республиканың Дээди Хуралының комитет даргазы Виталий Бартына-Сады-биле бистиң корреспондентивис ужуражып, ажыл-агыйжы чугааны кылган. Ону мооң адаанда парладывыс.
– Виталий Монгушович, садыг-саймааларга арага аймаан садып-сайгарарының үе-шагын кызыгаарлап, эр­тенгиниң 11 шактан дүъш­текиниң 3 шакка чедир садар  болгаш дыштаныр хүннерде шуут сатпас деп тускай хоойлуну хүлээп алганындан бээр чыл эрткен. Ол хоойлунуң амыдыралда боттанып турарынга хамаарыштыр чүнү чугаалап болур силер?
– Хамык-ла багай чүүлдерниң болуп, үнүп кээп турарының кол-ла дөзү арагалаашкында. Ону амыдыралдан тода көрүп болур. Кем-херек үүлгедиишкиннери-даа, өлүрүүшкүн-чидириишкин-даа ооң хайы-биле болуп турар.Ынчангаш ол багай чорук-биле демисешпес аргажок. Бистер хоойлу-дүрүм ажылдакчылары болганывыста, арагага болгаш арагалаашкынга удур демиселди күштелдирери-биле аңаа удур хоойлу-дүрүмнү шыңгыырадыр апаар бис. Байдалды чавырылдырары-биле чаа хоойлуну чыл бурунгаар хүлээп алганының ужуру-даа ында. Шынап-ла, арага аймаан садыг-саймааларга 11 шактан 3 шакка чедир садып-сайгарып болур, оон орайтаарга болгаш дыштаныр хүннерде, байырлалдар хүннеринде шуут садып болбас кылып каан бис. Оон аңгыда кайы-бир хоорай азы суур, сумуга онза байдал тургустунган таварылгада арага аймаан садарын шуут хоруп каан болгай.  Эгезинде чамдык кижилер аңаа таарзынмайн турар сеткилин илередип турган, ынчалза-даа чоннуң хөй кезии ону шын шиитпир-дир деп билип турары өөрүнчүг.
– Редакцияга база эге дээрезинде ат салбаан-даа болза, арага садарының шагын кызырганынга удурланган чагаалар кээп турган, телефон-биле долгааш-даа удурланган сеткилин илередип турган таварылгалар турган чүве.
– Ол дээрге чүвени чедир бодавайн чоруур, чер-чуртунуң адын бодавас, тыва нациязы дээш, кижилерниң кадыкшылы дээш сагыш човавайн чоруур кижилерниң ажылы-дыр ийин. Үстүнде чугаалашканывыс чаа хоойлуну хүлээп алганының соон­да, байдал ам кандыг апарганын сайгарып көрээлиңер даан. Нии­тизи-биле байдал өскерлип, арагалаашкын чавырлып эгелээ­нин сан-фактылар бадыткап турар. Арагалаашкынның уржуун­дан кем-херек үүлге­диглери эрткен чылдың 12 айның дургузунда элээн кызырылган. Ылаңгыя найысылал Кызылды алгаш көөр болза, ол дыка илдең. Чамдык районнарны чижекке ап көрээлиңер че. Мөңгүн-Тайга кожуунда кем-херек үүлгедиишкиннери үжен ажыг хуу кызырылган-дыр. Ооң мурнунда 100 ажыг кем-херек үүлгедиишкиннери демдеглеттинген турган болза, ам барык чартыынга чедир эвээ­жээн. Өске-даа кожуун, сумуларны алыр болза, эки талаже өске­рилгелер бар.
– Бо үениң дургузунда кем-херек үүлгедиишкиннериниң саны өскен кожууннар бар бе?
– Бар. Чаа чыл байырлалда­рында кижиниң амы-тынынга айыыл чедирген алды аар кем-херек үүлгедиишкининиң үжү Бии-Хем кожуунга болган-дыр. Ында арага-биле демисел сулараанының бадыткалы ол ышкажыл. Кожуунда чажыды-биле арага садып турар черлерниң саны көвүдээн, а хавырганы дыка эвээш болган. Ынчангаш демиселди күштелдирер сорулганы муниципалдарның мурнунда шыңгыызы-биле тургускан.
3800 кижи кем-херек үүл­ге­диишкини дээш туттурган. Оларның аразында 2564-ү ажыл чок кижилер болуп турар. Ооң мурнунда  шииттирип, хосталгазын казыттырып чо­раан кижилер болган кем-херек үүлгедиишкиннериниң 50 хуузун үүлгеткен болуп турар.
Улуг дүвүрелди болдуруп турар чүүл назы четпээн­нер ортузунда кем-херек үүл­гедиишкиннериниң өскени. Оор херекке 95 кижи онаажып турган болза, ам 165. Үптээшкин дээш 19 кижи буруудаттырып турган болза, ам 30. Чыдыг чашпан-биле холбашкан херектерге 25 элээдилер онаажып турган болза, ам оларның саны 38 четкен. А ниитизи-биле түңнеп чугаалаар­га, 2017 чылда 234 элээди кем-херекке онаажып турган болза, 2018 чылда – 289 кижи.
Моон кандыг түңнел үндүрүп болурул? Кижизидилге ажылын күштелдирери чугула болуп турар-дыр. Ол өг-бүледен эгелээри чугаажок. Долгандыр турар кижилерниң, девискээрниң байдалы уругга улуг салдарлыг болур. Ынчангаш ада-ие, учас­ток төлээлери, инспекторлар, башкылар демнежип алгаш, назы четпээннер-биле ажылды шыңгыы кичээнгейге ап, холга алырын үе негеп келген.
– Автомобиль кырында көжүп чоруур посту тургус­кан болгай, ооң ажылының үре-түңнели кандыг болуп турарыл?
– Ындыг чаңгыс пост көжүп ажылдап турар. Чөпшээрел чокка садып-сайгарары-биле киир сөөрткен 40 ажыг тонна спирт холумактыг араганы туткан факт-барымдаалар бар. Ооң кадында-ла 1267 садыгдан 24 тонна алкоголь аймаан хавырган болуп турар. 46 кижини спирт холумактыг араганы садып-сайгарып турганы дээш  херекке онааган. 2763 чолаачыга машинаны эзирик башкарып чорааны дээш 94 сая рубльдиң торгаалын онааган. Чаа чыл байырлалдарының бүдүүзүнде Тываже киирип олурган 700 ажыг литр спиртти Ак-Довурактың полиция ажылдакчылары хавырган. Ниитизи-биле алырга, Кызыл биле Чөөн-Хемчик кожуун­нарда араганы чажыды-биле садар чоруктарга удур демисел бедик деңнелде чоруп турары демдег­леттинген.
– Сөөлгү үеде хоругдалга олурган кижилер хосталып үнүп келгеш, аныяктарны дедир сургап, хоругдал черин анаа-бир чурттап болур чер деп суртаал чорудуп турар апарганы чазак, чагырга черлеринге-даа чажыт эвес боор аа, Виталий Монгушович?
– Улуг дүвүрелди болдуруп турар база бир айтырыг ол-дур. Чазак деңнелинге чедир ол айтырыгны чугаалажып тур бис. Хоругдалга олуруп чораан кижилер-биле ажылдың кошкак болуп турары ол-дур деп көөр апаар. Олар элээдилерниң, аныяк кижилерниң бажын дедир төөредип, хоругдал дээрге эр кижиниң эртер оруу-дур деп угаадып турар. Борта чон удур туржур ужурлуг. Боттарының-на чаңгыс чер-чурттугларының, дөргүл-төрелдериниң амы-тынынга чедип, базынчактап эттеп, соп, бертик-межел кижилер кылып, мал-маганын оорлап, үптеп, хунаап турганы дээш херек онаап, домзактадып чорудупкан  кижилерни – чонувустуң дайзыннарын чүге амдажыдып турарыл? Кым амдажыдып турарыл? Чурттакчы чон боттары амдажыдып турар ышкажыл. Оларга аъш-чем, акша-төгерик чыып деп чүү чүвел ол?  
Бир эвес хоругдалдан үнүп келгеш, буруузун, частырыын миннип, ам бодандым, ам час­тырыг кылбас мен, шын ажылдап-чурттаайн деп кээп турар болза, ындыг кижини деткивейн канчаар.
Участок төлээзи, суму чагы­рыкчызы хоругдалдан үнүп келген кижилер-биле ажылынга хамаарыштыр чон хуралынга, чон чыыжынга отчедун берип турарын чурттакчылар чедип алыр болза эки. Чурттакчы чон база хоругдадып чорааннарның аайын­да олурбайн, чүге бис оларга дээш акша чыыр ужурлуг бис, чүге бистен ол азы бо кижи акша негеп турарыл дээрзинге хамаарыштыр айтырыгны тургузуп, билдириишкинни бижиир ужурлуг. Ынчан олар амдажывас. А отчедун бээр кижилер ба­за олар-биле ажылын херек кырында шыңгыырадыр  ужурлуг.
– Улусчу дружиналарның болгаш хөй-ниитиниң ажы­лынга хамаарыштыр үне­лелден берип көрүңерем.
– Россия Федерациязының Чазаа чаа хоойлуну хүлээп алган болгай. Бир эвес улусчу дружинаның кежигүнү хөй-ниити хүлээлгезин күүседип чорааш, озал-ондакка таваржыр болза, ооң эргелеринге социал магадылалды тургузар. Кол-ла чүве күрүне реестринге демдеглеткен турар ужурлуг. Ынчангаш улусчу дружинаның ажылын ам улам идепкейжидип болур ышкажыл. Албан организацияларның удуртукчулары мону өөренип көөр болза эки. 4 муң ажыг кижини улусчу дружиналарже хаара тутканы эки үлегер болуп, оларның санын улам көвүдедир боор дээрзинге идегел улуг.
– Арагадан катап-катап эмнедип турар кижилерни реабилитация төптеринче чорудуп турар-дыр. Ол төп­терниң ажылының шынары, ооң ажыктыы кайы хире болуп турарыл?
– Мен бодаарымга, каш-ла ындыг төптерниң ажылы үре-түңнел чок артып турар. Ооң орнунга Кызыл хоорайның мэриязының үлегерин эдерип, эзириктер сергедир черлерни тургузары чугула. Кызылда эзириктер сергедир чер ажылдап эгелээнден бээр соок кыжын, дүне-хүндүс кудумчуга доңуп-дожап өлүр чоруктарның саны кызырылган. 
– Организастыг кем-херек үүлгедиишкининге хамаарыш­тыр тайылбырдан берип көрүңерем, Виталий Монгуш­ович?  
– Мал оору дээрге чүл ол? Дөмей-ле организастыг кем-херек үүлгедии-дир. Чамдыктары оорлаар, өскелери чедер черинге чедирер, оон өскелери садып-сайгарар. Арага аймаа база-ла ындыг, чамдык кижилер киир сөөртүр, чамдыктары садып-сайгарар. Чыдыг чаш­­­пан­ны чамдыктары чыыр, чам­дык­­тары дажыглап чедирер, өске­лери садып-сайгарар. Тыва­да организастыг кем-херек үүлгедиишкининиң үш хевири  бо-дур.
– Чугаавысты доозуп ту­ра, номчукчуларывыска болгаш республиканың чурттакчыларынга чүнү чагып, күзээр силер, Виталий Монгушович?
– Ажылывыс аайы-биле бис­тер ТР-ниң ДХ-ниң депутаттары болур-чогуур хоойлу, документ, саавырларны хүлээп ап турар бис, ооң күүселдези чурттакчы чоннуң киржилгезинден, оларның идепкейинден дыка хамааржыр болгай. Амыдырал-чуртталгавыста четпестерни эдип, багай салдарлыг чүүлдер-биле демиселди күштелдиреринге чонувустуң үнү, санал-оналы улуг рольдуг. Ынчангаш хоорай, суур, суму бүрүзү кем-херек үүлгедиишкиннери-биле, арагалаашкын-биле демиселди соксаш кынмайн чорудуп, быжыг сагылга-чурумнуг, үлегерлиг суур, суму деп атты чедип алыр дээш ажылдаарын күзээр-дир мен. Ону чедип алыр болза, ажылдап-чурттаарынга шаптык турбас.
Светлана БАЛЧЫР 
интервьюну алган.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.