1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХООЙЛУНУ ЧӨПТҮГ САГЫЫР

Кызыл хоорайның мэри­ниң эрге-хоойлу талазы-биле оралакчызы Сергек Сергеевич Хертек, аныяк-даа бол, дуржулгалыг удуртукчу. Республиканың эң хөй чурттакчылыг хоорайы Кызылдың эрге-хоойлу талазы-биле ажыл-херээ ооң чидиг айтырыглары-биле ажылдап турар.

— Сергек Серге­евич, Кызыл хоорайда респуб­ликаның чурт­такчы­ларының барык чартыы чурттап турар болгай. Ынчап кээрге, чурттаар чер, ажыл дилээн хамаатылар, оларның-биле чергелештир арагалаашкын база найысылалда байдал кандыг турарыл?

Ийе, найысылалда албан-езузу-биле киир бижиттинген-даа, киир бижиттинмээн-даа хамаатыларның дугайында сан-чурагайларны ап кээрге, республиканың чурттакчыларның хөй кезии мында чурттап турар. Ынчангаш мында кайы хамаанчок киоскилер салгылап алгаш, садыг ажыдып турарлар-даа бар. Чурттаар бажың тудар черинге садыг ажыдып алганнар-даа бар. ТР-ниң Баштыңы Шолбан Валерьевич Кара-оолдуң дөрт чыл бурун­гаар Айыткалынга үндезилеп, даштыкы хевири багай киос­килерни төп черге тургуспас, черле ынчаш киоскилер ажыдып алыксаар хамаатылар, ол киоскилериниң даштыкы хевири кандыг болурун тускай билдириишкининге айтып тургаш, чөпшээрелди алыр дугайында доктаалды үндүрген бис. Ооң түңнелинде  эрткен чылын 97 киоскилерни, бо чылын 21 киоскилерни, хоойлу езу­гаар эвес  арага сатканы дээш, дуг­лаан бис. Ооң иштинде хоойлу езугаар оларны тургузар дугайында документизи чок болганы-биле 6 кафе-барларны, араганы болгаш эзиртир суксунну хоойлу езугаар эвес сатканы дээш 13 садыг объектизи дуглаттынган. 

— Эң чидиг айтырыг кандыг болуп турарыл?

Араганы хоойлу езугаар эвес садып турарларга хамаа­рыштыр ажылды эң чидиглендир салып турар бис. Ол база эки түңнелдерни берип турар. Арага ишкеш, үүлгедип турар кем-херек үүлгедиглери сөөлгү үш чылдарда чыл санында-ла 5-6 хууга кызырлып орар.

— Ону чедип алырда, кандыг хемчеглер чоруттунган ирги?

Кызыл хоорай чагыр­газының эрге-хоойлу хажыдыышкыннарын баш удур болдурбазының талазы-биле килдизи арага аймаан садар талазы-биле хоойлужудулганы хажыдып турар черлерниң реестрин садыг­лар, павильон азы киоскилер, хөй ниити чемненилге черлери болгаш бажыңнарда адрестер аайы-биле 4 аңгы даңзыга аңгылап тургускан. Кажан, каяа, кым, кайы объек­тиге, кайы чүүлге онааштыр хажыдыышкынны кылганы,  хажыдыышкыннарның саны, сөөлгү катап сатканының дугайында бадыткаанын барымдаалап, ол даңзыларда хажыдыышкыннарны ийи аңгы кезектерде санап бижээн.

Бо даңзыларны неделя санында чаартып турар. Кандыг хемчеглерни алырынга, ол-бо таварылгаларда башкарарының кандыг аргаларын ажыглаарга дээштиг болурун өөренип көрүп тургаш, ужур-дузалыг хемчеглерни чорударынга чугула деп реестрни кылып чорудуп турар бис.

Оон аңгыда, неделя санында рейдилерни  Кызыл хоорайда ИХЯ-ның эргелелиниң ажылдакчылары, участок тө­лээлери-биле чорудуп келген бис. Ооң түңнелинде РФ-тиң административтиг хоой­лу   хажыдыышкыннарының коде­кизиниң (АХХК)14.16 болгаш 14.2 чүүлдери езугаар арага болгаш эзиртир суксуннарны хоойлу езугаар эвес  садып турган садыгжылар, хуу сайгарлыкчылар болгаш хамаатыларны административтиг хемчегге онаап турар бис. Илереп келген хажыдыышкыннарны чайладырының дуга­йында беседаларны чорудуп, чоокта чаа ажыттынган садыг черлериниң дугайында медээлерни чыып турар.

— Ол медээлерни кандыг хевирлиг кылдыр чыырыл?

Хуу сайгарлыкчының адын, адазының адын, фамилиязын тодарадыр, күрүне бүрүткелиниң дугайында херечилелин, садыг объектизиниң турар чериниң адрезин, ол чер участогунга  эрге-хоойлу езугаар документилерин (федералдыг, республика, муниципалдыг болгаш хуу өнчү бе дээрзин)  болгаш ажыл-чорудулганың хевирин тодарадыр.

— Хуу сайгарлыкчы болуру дыка-ла берге хевирлиг аа? Дораан-на силерниң даңзыңарже кире бээр ышкажыл?

 Хуу сайгарлыкчы болу бергени дээш, кайын тускай даңзыже кирер ийик аан. Киос­килер ажыдып алык­саан кижилер биске дыка хөй билдириишкиннерни киирип турар. Бис оларга  Кызыл хоорайның девискээринде мобилдиг кезек үеде ажыг­лаар садыг черлерин тарадыр тургузарының тускай схемазы езугаар чөпшээрелди берип турар бис. Кызыгаар­лаашкын чүгле хоорайның төвүнге хамааржып турар. Ынчангаш хоойлу хажыдыышкыннарын баш удур чавырылдырарынче угланган бистиң хемчеглеривисти сайгарлыкчыларның ажыл-чорудулгазынга шаптык каткан кылдыр көре бээрге, болдунмас.

Бир эвес сайгарлыкчы хоой­­­­луну хажытпас болза, ол реестрден тускай даңзыже кажан-даа кирбес!

— Арага сатпас-даа болза, пивону кудуп садып турар садыглар көвүдээн болгай. Оларның ажыл-чорудулгазы хоойлуга дүгжүп турар бе?

Пивону савалап садып турар садыглар, ону садыгга ишсин дээш, садып турар боор. Ынчап кээрге, олар «бар» эрге-чадалыг. А бар хөй-ниити чемненилге черинге хамааржыр болганда, ында база бир чүүл бар. Хөй-ниити чемненилге черлеринге херег­лекчилерге арыгланыр чер бар боор ужурлуг. Санитар нормалары езугаар негелделер база аңгы. Садыг бе дээрге пивону савалап садып турар, а хөй-ниити чемненилге чери бе дээрге арыгланыр чери чок. Шак мындыг карышкактар база элээн хөй шаптараазыннарны тургузуп турар.

Эрге-хоойлу талазы-биле сайгарылгалар чоруп турар дөртенден тозан хонук чедир ажыл-чорудулгазын соксадырының дугайында хемчегни бо хүннерде 28 барга хамаарыштыр алган бис.

— Хоорайның кайы мик­рорайонунда эрге-хоойлу талазы-биле хажыдыышкыннар хөй болуп турарыл?

Ону кандыг хажыдыышкынга хамаарыштыр көөрүнден тодарадыр апаар. Чижээ, хоорайга чаңгыс хонукта арендага берип турар квартиралар дүвүрээзинни оттуруп турган болза, ол байдал чүгээртээн. Дачалар девискээрлеринде черни хоойлу езугаар эвес ажыглап турары, арага садып турарының талазы-биле хажыдыышкыннар хөй болуп турар. Чижээ, 7 дугаар коммерциялыг эвес сад эштежилгезинде бир садыг объектизинге хамаа­рыштыр херекти суд дамчыштыр көрген бис. Бистиң негелдевис­ти суд хандырган. Ол садыг объектизин бодунуң күсели-биле сайгарлыкчы судтуң шиитпири күштүг болуп эгелээн хүнден  бир ай дургузунда хуусаада бузар ужурлуг.

База катап соора биле бербези-биле дыңнадыйн. Киоск ажыдып алыр мурнунда тус­кай схема езугаар ол девис­кээрге садыг точказы туруп болур бе, ооң даштыкы хевири кандыг болур ужурлугул дээн ышкаш чөпшээредилгени алыры чугула.

База бир чижек. Калинин кудумчузунда гараж турар ужурлуг черде бир хамааты садыг ажыдып алган. Хоойлуда аңаа гараж турар деп көрдүнген болган соонда, аңаа гараж турар ужурлуг.  А оон өске ажыглаар болза, хоойлуну хажытканы болур. Азы черни сорулгазының аайы-биле ажыглавааны-дыр. Ону база судче киирген бис. 55 дөрбелчин метр шөлдү сорулгазының аайы-биле эвес, өске сорулгалыг ажыг­лап турарын суд база доктаат­кан. Ам судтуң шиитпири езугаар садыг кылдыр эде кылган ол гаражты эге хевиринче киир эде кылыры арткан.

— Чер дугайында айтырыг тургустунуп келген чүве болганда, сонуургаптайн. Хоорайның төвүнде тулаа девискээри найысылалдың хевирин дыка үреп турар. Ында чайын арагалаан кижилер хөй болур. Аңаа кандыг-бир сад хевирлиг чер  кылыр күзелдиг сайгарлыкчылар туруп кээр болза, деткиир бе?

Ийе, ону сад болгаш хоорайжыларга дыштаныр чер кылыр төлевилелди архитекторлар ажылдап кылып турар. А бир эвес ону болбаазырадыр азы ол төлевилелди боттандырар күзелдиглер бар болза, чүге деткип болбас деп?! Салчак Тока кудумчузундан эгелеп, хоорайны өрү аңаа сад турар.

— Сергек Сергеевич, силерниң өг-бүлеңер, ооң чараш чаңчылдары-биле таныштырып көрүңерем.

Мен өг-бүлениң эң улуг оглу мен. Ачам Сергей Дуган­ович Хертек – журналист, авам — ам аравыста чок, Мария Булат­овна экономист мергежилдиг кижи. Өске өг-бүлелер дег онзаланыр чүве-даа чок, база-ла бис­ти эргеледип, сургап кижизиттилер. Шупту эртем-билиглиг, өг-бүлелиг апардывыс. Өг-бүлениң чаң­чыл­­­дарындан чүнү үне­лээр боор. Төрелзирек, ха-дуңмазының куда-доюндан чыда калбас, деткижип чо­руур кылдыр өөреткен. Ынчалза-даа дуңмазы акы­зының, оглу адазының мурнунга эзирик көстүр чүүлге хөңнүм чок. Бистиң өг-бүлевиске черле ындыг турган. Араганы ишпес болза, эки-ле. Ынчалза-даа шуут ындыг болур дивейн-дир мен. Ону ак чем-дир деп хүндүлеп, өйлеп билир болза эки. Мээң өг-бүлемниң чаагай чаңчылы ол.

— Бистиң солуннуң номчукчуларынга чүнү дамчыдар силер?

Таварылга ажыг­лап алгаш, мындыг чүүлдү чугаалаксаар-дыр мен. Кем-херек үүлгедиглериниң талазы-биле Тывада байдал дүвүренчиг. Кем-херекти ара­га ижип алгаш, үүлгедир. Араганы хөй кезиинде хоойлу езу­гаар эвес садып турар. Чок болза, чөпшээрел чок, чок болза, сатпас ужурлуг шакта садып турар, чок болза, дыштаныр хүннерде садып турар болур-дур. Бодунга ажык-кончаа киирип алыр дээш, араганы хоойлу езугаар эвес саткаш, өске кижиниң өг-бүлезинге кандыг-кандыг муңгаралды, ка­жыыдалды, когаралды эккеп турарын ол кижилер арын-нүүрүнүң        аагы-кээги-биле медереп билир болза деп бодаар-дыр мен.

 Өскениң муңгаралынга аас-кежик тудуп ап шыдавас сен деп мерген чугаа маңаа база кончуг тааржыр. Шупту өг-бүлелерге аас-кежикти, кезээде хоойлу-биле эптиг-чөптүг чоруурун күзедим.

 — Четтирдивис.

 Дарый АВЫДА чугаалашкан.

«Шын» № 119 2015 чылдың октябрь 27

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.