1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХООЛУЛУГ ХОЮМ ЭЪДИ

Наадым-2019

ХООЛУЛУГ ХОЮМ ЭЪДИ

Тыва чоннуң кол байырлалы – Наа­дым чылдан чылче хөй чоннуң болгаш аалчыларның сонуургалын хаара тудуп турар. Чүге дизе Наадымда тыва хүреш, аът чарыжы, ча адары, өглер мөөрейи дээн ышкаш чаңчылчаан адаан-мөөрейлерден аңгыда, делегей чергелиг «Тыва хой эъди» шуул­ганны эрткен чылдан бээр эрттирип эгелээни онзагай. Бо шуулганга делегей чергелиг шеф-поварлар, ат-сураглыг рес­тораторлар, эскперттер киржип кээп турары Наадымның эрге-байдалын улам улгаттырып, бедидип турар. Делегей чергелиг «Тыва хой эъди» шуулган бо чылын ийи дугаар эрттип турары бо.

Наадым байырлалының кол эрттер чери – Тос-Булакта өглер хоорайжыгажы, улуг сцена, садыг-саарылга, делгелге шөлдери шупту дериттинген. Бо бүгүнүң төвүнде улуг ажык майгынны тиккеш, ооң ортузунда улуг кара пашты тургускан. 350 литр хем­чээлдиг улуг пашка тыва хой эъдин­ден кара-мүннү эртенгиниң 7 шактан хайындырып эгелээн. Делегейге хой эъдинден кара- мүннүң рекордтун тургузар дээш делегей чергелиг шеф-повар, Сибирьниң рестораторларының болгаш отельерлериниң (рес­тораннар болгаш отельдер ээлериниң) федерациязының вице-президентизи Николай Ильинниң удуртулгазы-биле Тываның сайгарлыкчылар техникумунуң сургуулдары болгаш башкылары ажылдап кирипкеннер. Мүн хайындырарының базым бүрүзүн Сибирьниң рекордтар номунуң төлээзи, эксперт Алексей Мартынов хайгаарап, мүнче чеже эът, чеже холуксаа кагганын килдээш, бижип, демдеглеп турар болду.

288 литр кара-мүн кылырынга 19,5 кг хой эъди, 17,4 ижин-хырын, 12 кг хоо-тараа (пшено), 12 кг хан, тыва кулча кирген.

База бир солун чүүл – кара-мүннү кылырынга сураглыг артистер, спортчулар, политиктер киришкен. Кызылдың хүндүлүг хамаатызы, сураглыг политик Чимит-Доржу Ондар, Россияның, Тываның улустуң артизи Эдуард Ондар, ТР-ниң алдарлыг ажылдакчызы Дина Оюн, Тываның Начын мөгези Буян Бурбучук дээш өскелер-даа изиг-ханны бичииледир хээп, кезеринге киришкеннер. 

Кара-мүн – тыва чоннуң хүндүткелдиг чемнериниң бирээзи. Ынчангаш тыва кижи кара-мүнге дыка ынак. Амгы үеде өг-бүле бүрүзү кара-мүннү боттарыныы-биле хоо-тараа, рис, чамдыктары макарон-даа холуксаалап алыр апарган. Ынчангаш улуг пашта хайынган мүннү амзаксаан кижи-ле хөй. Дүъш чоокшулап орда, рекорд тургузар дээн кара-мүннү амзаксаан, чиксээн чон чыглып эгелээн. Оларның сонуургалын ТР-ниң Чазааның Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң киржилгези оттурган. Шолбан Валерьевич “Тыва хой эъди” деп бижиктиг фартук кеткен үнүп келгеш, эзеринге барык белен кара-мүнче амдан киир тыва кулчаны каггаш, улуг калгакка ускаш, амзааш, кара мүн-даа кончуг чаа­гай болган дээрзин чыыл­ганнарга дыңнаткан. Ол мүннүң бирги омаажын бичии Алена Ховалыгга амзаткан.

Ниитизи-биле 2 муң хире пластик тавактарга кара мүннү чыылган чонга үлээн. Ону амзаан, ишкен кижилер кара-мүннүң амданынга таар­зынганын илереткеннер. Кызыл хоорайның чурттакчылары Леонид, Татья­на Чымбалар: “Мындыг улуг пашка дузунуң, холуксаазының хемчээлин шын каап, эъдиниң амданының сүүзүнү хевээр артар кылдыр хайындырары, езулуг-ла чем кылырының уран чүүлү-дүр” – деп чугааладылар.

Пашта мүн хайнып турар аразында хемчегниң кол организакчызы, шоумэн, рестораннар критиги Олег Назаров кулинарлыг солун мөөрейлерни болгаш аукцион­ну эрттиргени көрүкчүлерни хөгледип, чалгааратпаан. Кара-мүн хайындырарынга рекорд тургусканы бо чылгы Наадымга онзагай шинчи киирген. Олег Назаров делегей рекордун тургузарынга 18 дугаар киржип турары бо. Чижээ, ол Москвага эң-не хөй окрошка (орус чоннуң мүнү) рекордун тургузарынга киришкен. Москвадан келген аалчы тыва хой эъди рес­публикадан дашкаар сайзыраарынга төлептиг дээрзин демдеглээн.

“Тыва хой эъди” шуул­ганның кол мөөрейи – командалар аразынга хой эъди-биле чем кылыры. Аңаа 8 команда киришкен: кафе “Чалама” (Кызыл хоорай), “Джаз Трэвел” турисчи агентилел (Кызыл хоорай), “Малчын” КУБ (Мөңгүн-Тайга кожуун), Тываның Күрүне университеди, турисчи база “Кара-Чыраа” (Кызыл кожуун), кафе “Витамин” (Шагаан-Арыг хоорай), “Бай-Даш” КХН, кафе “Бэн” (Чадаана хоорай). Команда бүрүзү 3 шактың дургузунда авторлуг рецептизи-биле хой эъдинден чаагай чемнерни кылган. “Чалама” кафези “Өргээ” деп амданныг чемни кылганнар. “Чаламажылар” тыва езу-чаңчылдарны барымдаалап тургаш кылыр чаңчылдыг. Бо кафениң бир онзагай чүүлү — шупту чемни чүгле кызыл дус-биле кылыр. Тыва өгбелеривис чемин кылырда сүзүү-биле кылыр чораан, ынчангаш оларның командазы чемин кылып турда, игилчи чараш тыва аялгалар ойнап олурары солун. Игил үделгези-биле кылган чем амданныг, эки шиңгээттингир болур дээрзин кафениң шеф-повары Саян Чаш-оол таныштырган. Командалар шупту аъш-чем кылырынга мергежээн, кашпагайлар болду.

Түңнелинде “Джаз Трэвел” командазы тии­лээн. Бо мөөрейниң деткикчилери “Альфа-бизнес” компаниязы тиилекчилерге япон профессионал чем кылыр бижектерни тывыс­кан. Команданың капитаны Людмила Лебедева: “Шагда-ла күзеп чораан чем кылыр херекселдерни шаңналга алгаш, дыка-ла өөрүп тур мен. Бистер турисчи турларны эки организастаарывыс ышкаш, чем кылырывыс база онзагай эки” – деп өөрүшкүзүн үлешти.

Шуулганга делегейде эң-не хөй тыва кара-мүн рекордун тургускан дээш, “Сибирьниң рекордтар сертификадын” Чазак Баштыңы Ш.Кара-оолга тывыскан. Кара-мүннүң деңзизи – 348,9 кил болган! 

Шеф-повар Николай Ильин шуулган­ның төнчүзүнде: “Тыва хой эъдин чип, ону бүгү делегейге алдаржыдып турарымга өөрүп тур мен! Силерниң киржил­геңер, силерниң ынакшылыңар база хой эъдиниң күжүнүң ачызы-биле улуг энергияны алдым. Улуу-биле четтирдим, чаагай чорукту күзедим!” – деп өөрүшкүзүн илереткен.

Бо онзагай шуулганны ТР-ниң Экономика яамызы, Республиканың сайгарлыкчыларга деткимче көргүзер фонд, Бизнес-инкубатор, Туризмниң информациялыг төвү, Тываның сайгарлыкчылар техникуму бедик деңнелге организастап эрттирген. 

Ам дараазында III “Тыва хой эъди” шуул­ганны 2021 чылда эрттирери көрдүнген.

Алдынай СОЯН.

Арслан АРАКЧААНЫҢ тырттырган чуруктары.

#наадым2019

#шынсолун

#кара_мүнрекорСибири

#хоолулугхоюмэъди

#тувинскаябаранина

https://www.facebook.com/shyntuva/posts/2397936613618730

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.