1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХООР-САРЫГ ЧИҢГЕ-ТАРАА

Мира Кыргыс хеймер уруу Чойгана-биле тараа хооруп тур. 
 
Ийи-Талдың делгем ховуларынга өстүрген, хол-биле хооруп, соктаан чиңге-тарааны амзаваан кижи Тывада ховар. “Чаңгыс  суур – чаңгыс бүдүрүлге” деп губернатор төлевилели амыдыралга боттанып эгелээнде, Болат-оолдарның өг-бүлези чиңге-тараа бү­дүрүлгезин ажыткан. 
Тараачын-арат ажыл-агый­ның баштыңы Алисья Сурун-оол  “Тыва-экспо”, “Чаңгыс  суур – чаң­гыс бүдүрүлге” дээш оон-даа өске делгелгелерниң доктаамал киржикчизи.  
“Тараа дою” деп этно-культурлуг фестивальдың түңнели-биле 2016-2017 чылдарда Болат-оолдарның өг-бүлези дээди шаңналга төлептиг болган. Тараа хоорукчуларның аразында кады төрээн дуңмам Мира тии­лээш, жюри кежигүннериниң үнелелин алган. 
Суурувуста чиңге тараа хоо­руп, соктап турар өг-бүлелер хөй. Бүдүрген чемивисти рес­публикадан дашкаар садып, технологиязын өске регионнарга таныштырып турар бис. Арыг-Үзүү суурда арбай далганын бүдүрүп турар сайгарлыкчы-биле республиканың онкология диспансеринче чиңге-тараавысты чедирип турдувус” – деп, Инга Сурун-оол чугаалады.
Арбай далганда болгаш чиң­ге-тараада тараа аймааның барык шупту ажыктыг шынарлары кадагалаттынып артканын эртем шинчилелдери бадыткаан. Ооң тургузуунда микро-макро элементилер, В, Е, А, Д бөлүктерниң витаминнери, вирустарга болгаш бактерияларга удур бүдүмелдер бар. Мага-ботта бүдүмелдер эргилдезин экижидер шынарлыг. Хан-дамыр, ижин-баар ажылын, клеткалар чаарттынарын, гормоннарны болгаш аарыгларга удурланыр таарымчалыг байдалды тударынга, баш дүгүнге, дыргактарга, кешке улуг салдарлыг. Бо үеде нептереп турар рак аарыының өөскүдүкчүзүн чайладыр онзагай шынар чиңге-тараада бар. Хан базыышкынын кудуладырынга, дамырларның херлиринге, ижин-баар, чигир аарыглыг, аллергиялаар болгаш атеросклерозтуг улуска чиңге-тараа ажыктыг.
Шаанда совхозтуң тараа шыгжамыры турган октаттынган бажыңнарының бирээзин септеп, кыжын ажыглалче киирип, тараа бүдүрер аңгы черни удавас ажыдар. Мира Кыргыс Тываның күрүне университеди-биле сырый харылзаалыг ажылдап ту­рар. Студентилер тарааны бе­леткээриниң технологиязын көрбүшаан, Ийи-Талга кээп өөре­нип турар. Арга-дуржулга сол­чулгазын чазын, күзүн уламчылаарын ТКУ-нуң башкылары аазаан. 
Суурда чоокта ажыттынган аграр школа-интернат көдээ ажыл-агыйже угланган болганда, Болат-оолдарның өг-бүлези өөреникчилерге тараа­ны канчалдыр белеткээринге хамаарыштыр мастер-классты эрттирген. Ындыг кичээлдерни улаштыр эрттирери күзенчиг дээр­зин сайгарлыкчылар демдег­леп турар. Регионнар аразында дуржулга солчулгазы база дыка ажыктыг. Чүге дизе Моолда, Хакасияда далган, тараа кылыры тускайын Мира Кыргыс “Тараа дою” деп этно-культурлуг фестивальга эскерген.
“Школаның келир үеде ажыл-агыйының угланыышкыннары немежип, мал-маган тудуп, тарааны тарыыр апаар. Тараа тарыыр, белеткээр талазы-биле өг-бүлевистиң дуржулгазы улуг. 2003 чылдан тура сула, арбайны тарып турар бис. Ийи-Талдан 10 ажыг километрде Буура деп черниң эдээнге каш чыл улай чиңге-тараа, арбайны, суланы тарып келдивис. Ынчангаш боттарывыстың дуржулгавысты өөреникчилерге дамчыдарынга белен бис. Школа бистиң-биле кады ажылдажылганы уламчылаар дээрзинге бүзүреливис улуг” – деп, сайгарлыкчылар демдеглеп турар.
Тараа белеткээриниң ажылы дыка чымыштыг. Бежен кил тарааны хооруп, соктап, халывын, хевээн арыглап кээрге, 15-16 кил чемге ажыглаарынга белен продукт үнүп кээр. Хоорарда одаар ыяжын белеткээр, отту өйлээр. Отту чедир одаваска, кадыг болгаш амданы чигзий бээр, ыяшты эрттир салыптарга, өртең болур. Ооң амданы өйүнде салган оттан дыка хамааржыр.   
“Ада-өгбелеривис тарааны уур балага соктап чораан болгай. Сайзыраңгай технологиялар үезинде мээң бодалым болза, тараа арыглаар станоктарны бүдүрүптер болза, ол ынчан ажыл бичии-даа бол чиигээр. Чиңге-тарааның бүдүрүп турар хемчээлин улгаттырып, Тывадан дашкаар үнүп, садып-сайгарып болур. Чеже-даа чаа технологиялар-биле ажылдаар бодал бар болза, өгбелеривистиң езу-чаңчылдарын салгалдарывыска  кадагалап арттырар ужурлуг бис. Уругларны амдыгааштан уур балага тарааны соктап өөретпес болза, канчаар кылырын уруглар уттуптуп болур” – деп, Мира Кыргыс сагыш-сеткили-биле үлешти.
“Чиңге-тараа иениң сүдүн солуптар кайгамчык чем. Уруглар бичиизинден-не дайнап чиир болза, диштери быжыг болур. Ижин-баарга, чигир аарыглыг улуска база ажыктыг” – деп, Инга Сурун-оол бүдүрүп турар чемин үнелеп чугаалады.
Болат-оолдарның өг-бүлези – чылдың-на эртип турар малчыннар байырлалы Наадымның база идепкейлиг киржикчилери. Ийи-Талдан Херел, Мира Кыргыстар тип алган өөнүң чанында тараа хооруп, соктап, челбип турарын эскерип болур. Олар чыылган чонга чиңге-тарааны канчалдыр белеткээрин, аштап-арыглаа­рындан эгелээш, изиг сүттүг шайга шыгыдып, өремелеп чии­ринге чедир мастер-класс­тарны көргүзүп турар. 
"Санкт-Петербургтуң экспе­ди­ция­зының кежигүннери тарааны амзап, орус омактыг өг-бүлениң эр ээзи тарааны от кы­дыын­га олуруп алгаш, боду хоорарга, магадап турдувус. Польшадан, Кыдаттан, Япониядан аалчыларывыс чиңге-тарааның белеткелин сонуургап, мастер-класска киржип, хооруп, соктап турда, чурукка тырттырып шаг болган. 
Бо үеде тарааның шынары өскерилген, агаар-бойдустуң уржуундан ийикпе, чуурлуп каар апарган. Тарааның чууруун арбай далганынга холуп, шайны боттарывыстың хереглеливис­ке чогаадып кылып турар бис. Бүдүрген чемивисти хаптап-савалаар айтырыг арай берге. Делгелгелерге киржир дээш, өңнүг принтерге 100-200 хапты орай дүнеге чедир үндүрүп, хырбалап кылыр. Мооң мурнунда чиңге-тарааны боттарывыс тарып турдувус. Эрги шагның комбайны үрели берген, ооң артык кезектери тывылбас. Тарааны боттарывыс тарып, болбаазырадыр болза, ажыл-херээвис ынчан сайзыраар. Амгы үеде тарааны садып ап турар бис. Чиңге-тарааны 6-7 кижи демнежип кылып турар. Эр дуңмаларым, күдээлерим тараа соктаар, ыяш чарар, от өйлээр, а кыстарывыс хоорар, челбиир” – деп, Инга Сурун-оол тайылбырлады.
Болат-оолдарның өг-бүле­зиниң бүдүрүлгези моон-даа соңгаар сайзырап, бүдүрген барааннарының янзызы көвү­дээр-ле болзунам. 
Шончалай  ХОВАЛЫГ.
Авторнуң  тырттырган  чуруу.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.