1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХОСТАЛГАЖЕ ШИИТПИРЛИГ БАЗЫМ

Хомду дайынының киржикчилериниң чырык адын мөңгежидер сорулгалыг Ачы-дуза фондузунуң  тургузукчу хуралы 2018 чылдың сентябрь 8-те болган. Ук фондуну тургузарынга Хомду дайынының киржикчилериниң ажы-төлү база оларның салгалдары санал-оналын берип, идепкейлии-биле киришкен.
Фондунуң баштаар чериниң кежигүннеринге Хомду дайынының киржикчилериниң салгалдары Дамба-Доржу Ырышович Монгуш, Санаа Шондаанович Баян, Кара-Күске Күнзекович Чооду, Иван Иванович Хураган, Василий Савырович Салчак, фондунуң хайгаарал  чөвүлелиниң кежигүннеринге Надежда Агбаан-Шыыраповна Куулар, Любовь Сүгеевна Ховалыг, Седип Кыргысович Шойжулчап, Чечек Бүрүшкековна Сандан, Светлана Ырышовна Сарыглар олар соңгуткан.
Хомду дайынының киржикчилериниң чырык адын мөңгежидер Ачы-дуза фондузу Россия Федерациязының Юстиция яамызының Тыва Республикада эргелелинге 2018 чылдың октябрь 22-де бүрүткеттинген.
 
ХОМДУ ДАЙЫНЫ КАЖАН, КАЯА БОЛГАНЫЛ?
 
Манчы-Кыдаттың, Хаанныг Россияның, Моолдуң болгаш Тываның төөгүзү-биле холбашкан ном-дептерлерни (В.И. Дулов, Ю.Л. Аранчын, М.Х. Маңнай-оол д.о.ө.) номчуп, ол ышкаш бистиң институдувустуң архив материалдарын (И.Ч. Шагдыржап, О.О. Полат, О.Б. Самбуу, С.А. Сарыг-оол) ажыдып көрүп тургаш, билип алганым чамдык төөгүлүг чижек-барымдааларга даянып тургаш, бо айтырыгга харыылаарын оралдажып көрейн.
Кыдатка 1911 чылдың октябрь 10-да манчыларга удур шериглерниң Учань тура халыышкынының тиилелгези Синьхай революциязының эгезин салган. 1644 чылдан бээр тергиидеп келген манчы хаан­ныг күрүне эрге-чагыргазы 1911 чылдың ноябрь айның төнчүзүнде Кыдаттың мурнуу, төп болгаш соңгу 15 можузунга дүжүр октаткан. 
Даштыкы моолдуң аймактары ону ажыглааш, Кыдаттан аңгыланып эгелээн.­ 1911 чылдың декабрьның 1-де бот-до­гун­наан Моол күрүнениң баштыңы Богда-Хаан (VIII-ки Богда-Кегээн) чаа төрени баштап олурупкан. Кыдат чагырга черлериниң албан-хаакчылары Моолдан чоруп эгелээн. 1911 чылдың декабрь 16-да Улаастайның чанчын сайыды моол­дарга чепсээн дужаагаш, эрге-чагыргазындан дүшкен. 
Барыын Моолдуң 13 аймаан чагырып чораан Хомдунуң манчы амбыны, Синьцзяньдан немелде шериг күжү кээ­ринге идегээш, дүжүп бербейн, Хомду шивээзинге камгалангаш олурупкан.
Хомду хоорайны хостаарын Максаржап биле Дамдын-Сүренге дааскан. Олар Өргээ хоорайдан (амгы Улан-Батор) 24 камгалакчылыг үнгеш, 1912 чылдың 6 айның 12-де Хомдуга келген турганнар. Ооң соонда олар Барыын Моолдуң чоок-кавы аймактарындан шериг кыйгырткан. Боттары чүгле 24 шериглиг келген болза, 8 айга чедир 5000 чедир шериг чыып четтигипкеннер. Ук шеригге колдуунда-ла амгы Успа-Хөл, Хомду, Баян-Өлгий аймактарның девискээринден баят, дөрбет, захчин, мянгат, өөлет, торгууд,­ урянхай база Таңды болгаш Алтай ты­валарының аймактарындан албатыларны эвилелдеп киирген.
Хомду дайынының дугайында ону тоң чугула төөгүвүс-түр деп медереп билип, дайынның хөй киржикчилери-биле ужуражып, төөгү барымдааларны бижип арттырып каан хүндүлүг эртемденивис, академик Ю.Л. Аранчынның «Тыва улустуң маадырлыг оруу» деп номунда бижип турары-биле, араттар манчы дарлалдан хосталыр дээш, кыдат садыгжыларның эт-бараанын хунаап, Тывадан оларны үндүр сывырып эгелээннер. 1911 чылдың 12 айның ийиги чартыында Эрзинге база Теске «Бо Яньбоу» деп бүүзени салбырлары-биле катай-хаара бузуп каапканнар. Мооң соон дарый хосталга дээш демисел амгы Таңды, Каа-Хем, Бии-Хем, Өвүр кожууннарның девискээринче хөрлээлеп нептерей берген.
1912 чылдың эгезинде Бээзи ко­жуун­нуң Бора-Шайга база Дус-Дагга «Бэ Чжен Бату», «Ян Гань», «Тама Цзу» деп бүүзелерниң лаңгыыларын тура халышкан араттар үрегдээш, үптеп каапкан. 
Манчы-кыдат дарлалга удур демисешкен араттар дайынчы бөлүктерге каттыжып алган. Ындыг бөлүктер доктаамал эвес, соругдаан чоруун күүсеткен соонда, аалдарынче тарап чангылай бээр турган.
1912 чылдың 6 айның эгезинден 1913 чылдың 8 айга чедир амгы Моол Республиканың Хомду болгаш Баян-Өлгий аймактарының, амгы Кыдат Республиканың Синьцзян-Уйгур автономнуг районунуң девискээринге улуг хан төгүүшкүннүг тулчуушкуннар болуп турганын Тываның гуманитарлыг болгаш тускай социал-экономиктиг шинчилелдер институдунуң (ТГТШИ-ниң) Эртем архивинде төөгү документилери бадыткап турар. Баштайгы тулчуушкун 1912 чылдың 6 айда Хомду хоорайның чоогунга болган, ийигизинде, 8 айның 6-да Хомду коданың шивээзинден манчы-кыдат шериглерни үндүр сывырган, үшкүзүнде – ол-ла чылдың төнчүзүнде Булугун деп суурга шивээлеп турган манчы-кыдат гарнизонну чүгле тыва шериглер хеп-хенертен хөме таварааш, шериглерни ук суурдан үндүр сывырган; дөрткүзүнде – 1913 чылдың 8 ай үезинде моол, тыва шериг­лер Кыдаттың Сагаан-Дүнгээ деп черге мөөңнеп турган кончуг хөй шериинче хеп-хенертен халдааш, тарадыр сывырганы-биле дайын доозулган.
Хомдуну хостаар дээш дайынга ниитизи-биле 19 тыва кижи хораан, 20 ажыг кижи балыглаттырган. Хомдуну хөме таварыырынга соруктуг, шиитпирлиг болганы дээш, онзалап байыр чедирбишаан, Богда-Кегээн тыва шеригге тускай тук тывыскан болгаш шериг тергиилекчизи Лопсаңга «Сорукту Тергиин-тайжы» деп хүндүлүг ат берип, тос карактыг одагалыг, херелдиг кызыл чиңзе кадаан. 
Уланчызын 2018 чылдың декабрь 6-да үнген №143 "Шын" солундан номчуңар.
Василий Салчак,
ТГТШИ-ниң Эртем архивиниң 
эргелекчизи.
 

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.