1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХУУЛГААЗЫН ШӨЛЧҮГЕШ

Тожуже үнүүшкүн үезинде.
 
Тываның Херээженнер эвиле­линиң кежигүнү Марта Кирововна Иргит-биле амгы үеде эвилелдиң байдалы  болгаш ооң харыылап турар социал болгаш культура адырының ажыл-ижиниң дуга­йында чугаалаштывыс.
— Тываның Херээженнер эвилели республикада бир улуг хөй-ниити организация­зынга хамааржыр болгай. Оларның республика иштинде чорудуп турар ажыл-ижи хөй болгаш көскү черни ээлеп турар. Амгы үеде кандыг солун ажылдар чорудуп турар силер, Марта Кирововна?
— Херээженнер эвилелинде 9 кижиден тургустунган бюро кежигүннери ажылдап турар бис. Дооскан эртемим аайы-биле социал болгаш культура адырын харыылап турар мен. Эвилелге ажылдааш, бир-ле дугаарында июнь 1-де – Уруглар камгалалының хүнүн эрттиргенивис уттундурбас. “Чырык өртемчей!” деп фирманың деткимчези-биле 100 уругну стадионга ойнадып хөглеткеш, 100 ойнааракты үлеп берген бис. Чаштарның өөрүшкүлүг карактарын көөрү дег аас-кежик кайда боор. Эвилелге ажылым ынчаар эгелээн.
Эрткен чылын Аныяктар чылын чарлаан турда, Шагаан-Арыг хоорайга чурттааш, 10-15-даа чыл чеде берген, бадылга чок аныяк өг-бүлелер-биле ажылдадывыс. Ол дээрге “Хуулгаазын шөлчүгеш” деп азы “Чуртталгаже чаа билет” деп лекция, беседалар-дыр. Ооң түңнели эки болган, 10 өг-бүлениң 6-зы бадыланчып алганнар. 
Мөңгүн-Тайганың социал хоргадал чериниң (даргазы Аяс Александрович Саая) ажылдакчылары-биле демнежип алгаш, амыдыралы чегей 25 өг-бүлелерниң кыс кежигүннеринге кичээлдерни эрттиргеш, шынзылгаларны тывыскан бис. Өг-бүле бичии күрүне болгай, ынчангаш ол кичээлдерге херээжен чонну эки амыдыралче чүткүлдүг болурун, өг-бүлезиниң акшазын шын чарып билир кылдыр, эдержир эш-өөрүн шилип билиринге өөредип турдувус. Түңнелинде эки чүүл – оларны улаштыр ажылга хаара тудар төпке тургузуп, социал­ грантыларже кии­риштирип тургаш, төнчүзүнге чедир деткип, хайгаараан бис. 
— “Хуулгаазын шөлчүгеш” кичээл­дерин эрткеш, эттинген кижилер бар бе?
— Бистиң ажылывыстың бир угланыышкыны — социал бай­далы берге өг-бүлелер-биле ажылдаары, оларны азырадыкчы хөөнден уштуру. “Хуулгаазын шөлчүгешти” эрттирип тургаш, “Фэн-шуй” эртеминиң сан чурагай санаашкынын чорудуп, ол кижиниң сагыш-сеткилин, ишти-хөңнүн, бодунуң амыдыралының маадыры болзун деп чүүлдү билиндирип тургаш оттуруптар. Чижээ, Ак-Довурактан 5 ажы-төлдүг херээжен кижи өөнүң ээзин­ каапкаш, ажы-төлүн эдертип алгаш, чурттаар оран-сава-даа чок Кызылга тояап чедип келген. Чугаалажып-чугаалажып кээривиске, ол херээжен кижи боду буруулуг болганын миннип, бир неделя болгаш катап чуртунче эглип, өөнүң ээзи-­биле чурттай берген. Ажылывыстың эки чүүлү — түңнелин албан көөр бис. “Фэн-шуйнуң” чурагай санаашкыны кижилерге дыка дузалаар.
Наркология эмнелгезинге 5 чыл социолог эмчи болуп ажылдааш, кижилер чүге арагадан үнүп шыдавазыл деп айтырыгны өөренип кээримге, тояап, арагалап чоруур кижилерниң олуду Сугда, меңгилери арыг, бужартаачал 1 ак, 6 ак, 8 ак болур. Оон чүгле меңгилерде эвес, чурагайын база көөр болза эки. Ол ышкаш социал байдалын өөренмишаан, долгандыр турар харылзаазын база өөренип көөр болза, ынчан ол кижилерни камгалап ап болур.
Бо эмнелгеге 5 чыл ажылдааш, учетта турар 15 кижини хайгааралга ап, “Амыдырал школазын” эрттирген түңнелинде оларның 5-и чүгээртеп, чүгле чаңгызы эки амыдыралче кирген. Ол эр кижи ам Санкт-Петербург хоорайда бир улуг ресторанда шеф-поварлап ажылдап чоруур.­ Ажылының аайы-биле ол хоо­райга бажың база алгаш, өг-бүлезин ынаар көжүрүп алган. Ооң-биле ам-даа эки харылзажып чоруур бис, байырлалдарда менче долгаар. Беш чыл ажылымның түңнели – чүгле чаңгыс кижини эки амыдыралче углапканым ол. Арагалай берген кижини эдери ол хире берге болуп турар. 
Кандыг-даа ажыл кедилиг, түңнелдиг болза эки. Бистиң Херээженнер эвилели шак мындыг ажылга даянып алгаш, кедилиг ажылды кылып турар. Даргавыс Людмила Кимовна Салчак бистерниң үзел-бодалдарывысты дыка деткиир, ажылывыстың түңнелдерин негээр онзагай кижи.
— Кожууннарда херээженнер чөвүлелдериниң ажыл-ижи кандыгыл, Марта Киров­овна?  
— Кожууннарда херээженнер чөвүлелдериниң ажылы эки чоруп турар. Бичии-бичии клубтар тургузуп алгаш, мастер-класстар эрттирери чаңчыл болган. Чединмес өг-бүлелерниң ажы-төлүнге ажылды көргүзүп тургаш, өөредип, чаңчыктырып турары эки.
Чоокта чаа Тожу кожуунче үнүүшкүн кылгаш келдивис. Аңаа арагалаар 10 херээжен-биле хуу консультацияларны, чугааны кылган бис. Тус чер чагыргазының социал политика даргазы Эра Михайловна-биле бо херээжен чоннуң социал­ байдалын экижидери-биле тускай план тургузуп алгаш, ажылдадывыс. Оон кедилиг түңнел үнер ужурлуг. Бо айның төнчүзүнде Тожуга баргаш, ол-ла өг-бүлелер-биле “Хуулгаазын шөлчүгеш” кичээлдерин эрттирер планныг бис.
— Республикада чорудуп турар янзы-бүрү социал акцияларны канчаар көөр-дүр силер?
— Чылдан чылче социал акцияларга ол-ла байдалы берге өг-бүлелер киржип, азырадыкчы хөөнче арай кирип турар ышкаш. Ындыг байдалдан уштунар болза эки. Хөй-ле социал акциялар кылып, ол кижилерни амдажыдып турар бис. Азырадыкчы хөөнден уштур бетинде ол кижилерниң сагыш-сеткилин байыдып, угаан-­медерелин чырыдар болза, ынчан оларның бажы ковайып кээр.
— Херээженнер эвилели хоочуннарга азы чединмес өг-бүлелерге бир-ле деткимче кылып турарын кижи көөр. 
— Ийе, чижээ, эрткен чылын Тываның Херээженнер эвилели 200 муң рубль түңнүг Грант ойнадып алгаш, ооң-биле Аныяктар сесерлиинге тренажерлуг шөл кылдыртканы база онзагай. Ам дараазында база бир Грантыга киржир бодап турар бис.
Март 8 байырлалында ты­ва ойнаар-кыстар мөөрейин организастаар, улуг конференция база эрттирер бис. А күзүн Россияның Херээженнер эвилелиниң 90, Тываның Херээженнер эвилелиниң 25 чылдаанынга тураскааткан улуг шуулган эрттирери көрдүнген.
— Интервью бергениңер дээш четтирдим.
Алдынай СОЯН 
чугаалашкан.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.