1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХҮЛЭЭЛГЕНИ БЕДИДЕР, ХАРЫЫСАЛГАНЫ УЛГАТТЫРАР

ТР-ның Чазаа, ноябрь 17-де болур, Адалар хүнүн база ноябрь 25-те Россияның авалар хүнүн каттыштыргаш чаңгыс хүнде демдеглээрин шиитпирлээн. Ол чаа эгелээшкинниң баштайгы базымы кылдыр Эрзин кожуунга «Эрге-хоойлу хажыдыышкыннарын болдурбазы – кадык чаагай ниитилелдиң магадылалы» деп темалыг шуулганны организастап эрттиргенин магададым. Чүге дээрге кожуун, суур бүрүзүнге чурум айтырыын шыңгыы сайгарып, чугаалаажыры эргежок чугула. Ажыл-ишчи муң-муң кижилер кыштың соогу, чайның изии дивейн, чай чок иженип, ажылдап чоруур. Ынчалза-даа хөй-ниити чурумунун үрепкен азы ажы-төлүн хайгааравайн барган ийи-бир таварылгалар республиканың, чоннуң ат-алдарынга багай салдарын чедирип турар. Чүгле чаңгыс кожуунда эвес, а шупту хоорай, суурларда бо байдал дөмей болганда, адалар болгаш авалар шупту чыглып, шыңгыы сайгарып чугаалажыр дээн ужуру-даа ол.

Шуулганга Тыва Республиканың Адалар Чөвүлелиниң даргазы Хонук-оол Монгуш, ТР-ның Херээженнер Чөвүлелиниң төлээлери Ольга Уванза, Марта Иргит киржип турган. Эрзин кожууннуң чагырга даргазы Александр Сат, Нина Уржук кожуунуң Баштыңы келгеннерге байыр чедирбишаан, хөй-ниити ажылынга болгаш аныяк салгалды кижизидеринге ак сеткилдии-биле үлүг-хуузун киирип чоруур төлептиг, үлегерлиг кижилерге өөрүп четтиргенин илередип, хүндүлүг бижиктерни тывыскан. Эрзин кожууннуң эрес-дидим чону шупту кожууннар-биле кады эвилелдежип, демнежип тургаш, ниитилелдиң кадык чаагай амыдыраарынга шаптыктыг чүүлдерни чайладыылыңар деп кыйгырыг кылыр деп шиитпирлээн. ТР-ның баштайгы Камбы-Ламазы Казак Оругдаевич Сандактың мерген угаадыглыг тоолдарлыг, төөгү чугааларлыг «Кезер-Хаан» деп номунда бо-ла дүвүренчиг айтырыгларга хамаарыштыр мерген угаадыг бар: «Арага даңгырактыг хоран болур. Эң чараш аажы-чаңны, арын-шырайны кижи көөр аргажок кылдыр хуулдуруптар. Арага дээрге кижиниң хар-назынын оорлап кыскаладыптар, кадыын шуут үреп турар. Кижи амытанның мага-бодунуң иштинге чаңгыс борбак дамды болуп, хуулуп кирип алгаш, ооң иштинге коргунчуг улуг Адыгыр-Кара Маңгыс бооп чурттап туруп алыр. Ынчангаш шаандан тура-ла мерген угаанныг ада-өгбелеривис ону «Он ийи кара нүгүлдүң тамызы» деп адаар турган. Ынчангаш араганы амзааш, сунар чораан. Черле ишпес чораан».

Эш-өөрүнден, төрелдеринден ырап, оспаксырап тояап чоруур кижилер-биле хөй чылдар дургузунда ажылдап чораан социолог Марта Иргиттиң шуулганга  илеткелин чон дыка сонуургап дыңнаан. Кожууннарга ол удаа-дараа барып четкеш, шынап-ла социал байдалы нарыыдап келген улус-биле чугаалажып, оларны эки амыдыралче чүткүлдүг болурунга сорук кирип, деткип өөредип чоруур. Санал берген улус ооң сүмелерин чүүлдүгзүнүп, “Социолог деп кижини танып алдым” деп турган.

Эрзинниң чурттакчызы (адын адавазын дилээн): “Адалар болгаш аваларның байырлалын каттыштырып,  шуулганны баштай биске эрттиргенинге өөрүп тур мен. Кожуунувус демниг. Дыка хөй эки чүүлдерни билип алдывыс. Бөдүүн чонга бо медээлерни дыңнадыры чугула. Сан-түңнүг барымдааларны чугаалай бээрге, кижиниң сагыш-сеткилин доюлдуруп, бодандыра бээр-дир. Аныяк улуска амыдыралдың шын угланыышкынын тып алырынга дузалаар. Социологтуң кижи бүрүзү-биле амы-хууда сеткилин чугаалажып тургаш ажылдаар дээн сүмелерин эң сонуургадым. Ажыктыг, эки түңнелдиг шуулган деп санаар мен. ”

Мөренниң чурттакчызы: “Арагалаашкынны чавырылдырар дизе, Тываже арага киирип турарын база көөр болза, эки. Кожууннарже оон тарап турар ышкажыл. Хыналданы улгаттырар, арага садар шакты ам-даа кызырар, ол хөй-дүр. Аныяктарны бут кырынга тургузар дээш күрүне деткимчени берип турар. Ынчалза-даа боттары амыдыралчы кызымак болур ужурлуг. Бүгү назынымда чуртталгада көрүп келдим. Хурал-суглаага хөй-кезиинде ие кижилер кээп турар. Эр улусту ажылдадыр дээрге, өөнүң ишти чөпшээрешпээн дээр. Ада кижилерниң хүлээлгезин бедидер херек. Оон хамык чүве шиитпирлеттинер“

Чурум айтырыын шиитпирлээринге ада-ие болгаш кижи бүрүзүнүң хүлээлгени бедидер, харыысалганы улгаттырар дээни-даа чүүлдүг.

Рада Демчик

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.