1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХҮН НОЯННЫҢ ЫРААЖЫЗЫ, МӨГЕЗИ - ЫРЛААР СУНДУЙ

ХХ чүс чылда Тываның төөгүзүнде күрүне ниитилелиниң хөгжүлдези нарын, берге үелерни эртип, улуг өскерлиишкиннерге таварышкан болгай. Шак ындыг үе мээң кырган-ачамның салым-хуузунга база дээштиг болуп, ооң чырык овур-хевиринге хөлегеленчек, билдинмес байдалды тургускан турган. Ынчангаш кырган-ачам чүү кижи чорааныл дээрзин, ол чок болган соонда, элээн үе эрткенде билген мен.

2000 чылдарның эгези боор, Монгуш Борахович Кенин-Лопсаңның төөгүде арткан казанаанга болган чугаа чүве ийин. Ынчан мен кады ажылдап турар эжим Урана Нурзат-биле музейге боттарывыстың кол ажылывыс-биле капсырлаштыр хамнаашкынны шинчилээр төптүң ажылдакчылары болуп, колдуунда-ла Монгуш Бораховичиниң чогаалдарын катап парлап, эртем ажылдарын чырыкче үндүржүп, чамдыкта мен тыва дылдан орус дылче очулгаларын кылып берип, а Урана Байыр-ооловна орус дыл кырында ажылдарын аайлап берип турган үелеривис чүве.

Бир хүн ажыл аайы-биле Монгуш Бораховичиге кире бердим. Ол өөренген чаңы-биле столунуң дужунда ханада шагынче көргеш, (кайы хамаанчок шайлавас, шактап шайлаар кижи) шайдан салывыдам, шайлаалы диди. Соңга караанда электрилиг хөнээнге сугну куткаш кыпсыптым. Эжик дужунда безерек соодукчузундан борбак-сарбак хылыргай хаптарда быжырган бооваларын, конфет-чигирин, тыва далган, тараазын, саржаан уштуп салыпты.  Шайлап, хөөрежип олургаш, чугаа кадында «Ырлаар Сундуй, Сат Сундуй – Буян-Бадыргы ноянывыстың  ыраажызы кижи» – деп олурар. Мен ону-даа шоолуг херекке албайн:

– Буян-Бадыргының ыраажызы – ырлаар Маадыр-оол эвес чүве бе, Монгуш Борахович – дээримге,

– Ийе, ырлаар Маадыр-оол-биле кады хүн ноянга аян тудуп чораан улус-тур. Хайлыг репрессия болбас ийикпе, ол кижиниң ады чонче үнмейн барган, Чазак Баштыңчызы чораан Чүрмит
Дажы Сат дарганың күдээзи болур кижи – дептерге, кайгап-ла кагдым.

– Кайы мээң Ырлаар деп кырган-ачам бар чүве, Сундуй Сат дээр ол бе? – дээримге:

– Ийе, Чөөн-Хемчиктиң Хайыракан чурттуг Сундуй Сат ол-дур Буян-Бадыргының бир ыраажызы – диди.

Уланчызын 2016 чылдың октябрь 20-де унген №122 "Шын" солундан номчуңар.

Роланда ХОВАЛЫГ,

ТР-ниң культуразының

алдарлыг ажылдакчызы.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.