1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХҮН ЭНЕРГИЯЗЫН - АМЫДЫРАЛГА

Бистиң Тыва чуртувус колдуунда мал, чер ажыл-агыйлыг аграр республика болганда, бо адырларны сайзырадып хөгжүдеринге, малчын коданнарны болгаш хову турлагларын электрижидеринге хүн энергия­зы-биле ажылдаар электри станцияларының ажык-дузазы улуг болуру чугаажок. Амгы үеде республиканың девискээринде 2843 кыштагда малчыннар чурттап, ажылдап турар.  Бо малчын турлаглар чурттакчылыг суурлардан ырак, мал кадарарынга таарымчалыг одар-белчиирлиг черлерде турар болгаш, ниити ажыглалдың электри четкизинде коштунмаан. Ындыг-даа болза бо сайзыраңгай үеде чырык чок олурар эвес, малчыннар боттары бензин-биле ажылдаар генераторларны саткаш, электри чырыы-биле боттары хандыртынып турарлар. Ортумаа-биле санап көөр чүве болза, олар бир чылда бензин садарынга эвээш эвес акша-көпеекти чарыгдап турары билдингир. А хүн энергиязы-биле ажылдаар электри станциязының өртек-үнезинден чалданмайн акша-көпееэн чыып тургаш, бир удаа шүүдепкеш, садып салдырып алыр-ла болза, ооң соонда чарыгдал чок деп санап турар. Ынчаарга хүн энергиязы-биле ажылдаар батереялардан эге­лээш модульдарны, панельдерни садып алыры-биле сүмелеп турар даштыкы болгаш российжи компаниялар, фирмалар-ла көвүдээн. Оларның кайызынга бүзүрээрил?
Хүн энергиязы-биле ажылдаар панельдерни шилип садып алырда, бир дугаарында кичээнгейге алза чогуур чүүл болза, чурт иштиниң бараан бүдүрүкчүлериниң бүдүрген продукцияларының сериязын ТСМ деп үжүктер-биле демдег­лээн болур, а ФСМ серияның панельдерин Кыдатта кылып турар. Олардан эң бүзүрелдии Роскосмостуң «Квант» муниципалдыг бүдүрүлгезинге кылган панельдер бооп турар. Ол панельдерниң фотоэлементилери 33 кВт чедир электри күжүн бүдүрер шынарлыг. Оон аңгыда «Axitec” деп адаар немец компанияның бүдүрген продуктуларын «Солар Грид» КХН чурт иштинче киир сөөртүп садып турар. ТСМ серияның продуктуларының эки талазы 5-тен 10 чыл чедир магадылал­дыг. А даштыкы барааннар­да ындыг гарантия чок. Бир эвес­ магадылалдыг деп бижип каан­-даа болза, ол меге чүве-дир. Магадылалды чүгле бараан бүдүрүкчүлери берип болур дээр­зин билип алыры артык эвес.
Ажыглаарынга белен хүн энергиязы-биле ажылдаар электри станциязының эки талазы чүл дээрге, ооң аңгы-аңгы кезектерин садыглардан четчелеп садып кылаштап турбас, кижиниң хереглелинге четчир электри күжүн бүдүрүп шыдаар кылдыр таарыштыр кылып каан болур. Ону садып алгаш, шын эптеп тургузуп билири чугула. Номчукчувуска дуза болур чадавас дээш, хүн энергиязы-биле ажылдаар станцияның кол кезектерин, оларны кожар чурумун мооң адаанда чурукта көргүстүвүс. 
Хүн чырыын электри энергия­зынче шилчидерде, эң чугула рольду панельдер күүседип турар.  Ындыг панельдер үш аңгы хевирлиг болур, ол дээрге поликристаллдыг, монокристаллдыг болгаш пленкалыг. Бо үш хевирден пленкалыг панельдерни садып, ажыглаарын сүмелевейн турар. Багай талазы: чоорту күжүн чидирип бар-ла чыдар, а 25 чыл эрткенде баштайгы күчүзүнден чүгле 50 хуу артып каар. А поликристаллдыг болгаш монокристаллдыг панельдерден шилилге кылыр деп бодаар болза, бүргег кышкы хүннерде поликристаллдыг панельдер эки ажылдаар.
Панельдерниң ток бээр кү­чүзү кайы хире болза экил? Бажыңга хүндүскү шакта чүнү ажыглап турар бис. Телевизор көрүп, хирлиг хептер чуур апарганда, хеп чуур машинаны ажыг­лай бээр бис. Оларның ажылдаа­рынга 2-2,5 кВт электри күжү-ле четчир. Азы улуг эвес бажыңга 2,5 – 3 кВт күчүлүг электри станциязы боорга-ла ажырбас.
Шилилде кылып тургаш, бир кичээнгейге алза чогуур чугула херекселдиң ады – инвертор. Бо херексел панельдерниң берип турары 12 азы 24 вольт хемчээл­диг электри тогун 250 вольт чедир улгаттырып бээр.
Хүн энергиязын панельдер бодунга чыып алгаш, электри энергиязы кылдыр дамчыдып бээрге, аккумулятор оон заряд алыр. Азы өскээр чугаалаарга, электри күжүн аккумулятор бодунга чыып алгаш, инверторже дамчыдып бээрге, бо херексел токтуң күжүн 250 вольт чедир улгаттыргаш, электри-биле ажылдаар сайгылгаан, телевизор, хеп чуур машина чижектиг херег­лекчилерже дамчыдып турар. Ындыг болганда, аккумуляторнуң хемчээли, ток бээр күш-шыдалы улуг-ла болза эки. Оон аңгыда гелевый аккумуляторларны садып алырын сүмелеп турар. Ындыг аккумуляторлар 26 чыл дургузунда үзүктел чок ажылдаптар.
Хүн энергиязы-биле ажылдаар электри станциязының база бир чугула кезээ контроллер деп адаар херексел.Ол аккумуляторнуң заряд ап турарын контрольдавышаан, электри энергиязын үлеп таарыштырып турар. Моон алгаш көөрге, хүн энергиязы-биле ажылдаар электри станциязының тургузуу нарын эвес, ажыглаарынга эптиг кылдыр таарыштыр кылган бооп турар. Ындыг бичежек электри станциязының өртээ 14 500 рубльден өрү. Ындыг-даа болза оларның өртээ улуг болган тудум шынары эки болур дээрзин специалистер демдеглеп турар.
Даш-оол МОНГУШ 
белеткээн.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.