1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХҮРЕШКЕ 240 МАРГЫЛДАА ЭРТКЕН

Чөөн-Хемчик кожууннуң ажыл-ишчилери, малчыннары, араттары, сайгарлыкчылары бо үдээр деп турар чылывыс­та тыва чоннуң улуг байырлалдары — Даа кожууннуң тургустунганындан бээр 250 чыл болган оюн, Үстүү-Хүрээ фестивалын болгаш республика Наадымын бедик деңнелге организастап эрттиргенин билир бис. Олар күш-культураны болгаш спортту сайзырадыр дээш, улуг ажылдарны кылып чорудуп турарлар. Ол дээрге спортчу дерилгезиниң талазы-биле Тывада эң-не эки деп санаткан Чадаанада бо чайын ажыткан 2 каът спорт-кадыкшылга төвү-дүр. Ооң тудуун кылырынга чөөн-хемчикчилерниң чаңгыс чер-чурттуу, Россияның Маадыры Сергей Күжүгетович Шойгунуң болгаш ооң эш-өөрүнүң салган акша-хөреңгизин база  киириштирген.

Чадаанажылар республика Наадымының үезинде Кызылда «Хүреш» стадиону ышкаш бүгү талазы-биле дериттинген чаа стадионнуң байырлыг ажыдыышкынын «Наадым-2015» хүреш   маргылдаазы-биле эге­лээн. Бүгү Тываның чер бүрүзүнден чону, делегейниң, Россияның аңгы-аңгы хоорайларындан келген Үстүү-Хүрээ фестивалының киржикчилери ооң байырлыг ажыдыышкынынга киришкеннер.

Эртип келген чылывыста бүгү Тываның арбан, сумуларынга, кожуун төптеринге, респуб­лика найысылалынга ниитизи-биле 240 тыва хүреш маргылдаазын организастап эрттирген. Оларның эң сөөлгүзү бөгүн, даарта Сүбедей спорт ордузунуң ажыттынганындан бээр 8 чыл болган оюнуң шаңналы дээш Моолдуң шыырак мөгелериниң киржилгези-биле болган. Ол улуг маргылдааларның эң төнчүзүнүң мурну база чөөн-хемчикчилерге таварышкан.

Тыва хүрешке ай бүрүзүнде  спорт залдарга эрттирип турарывыс чаңчыл болган маргылдааны бо удаада Чөөн-Хемчик кожууннуң төлээлери Сүбедей спорт ордузунга организастап эрттирген. Олар чүгле спортчу чедиишкиннерин эвес, а уран чүүлүнүң мастерлериниң ыры-шоорун, танцы-самын залды долдур олурган көрүкчүлерге, мөгелерге болур шаа-биле бараалгаттылар.

Маргылдаа 85 килограмм чедир деңзилиг мөге­лерниң хүрежи-биле эгелээн.  Аңаа 108 мөге содаглангаш, хүрешкен. Бо удаада база бир чаа чүүл — хүрежир дээш келген мөгелерниң шуптузун деңзилээн соонда, 85 килден 500-даа грамм аар мөге  хүрешче кирбээн. Ол ышкаш хүрежир мөгелерниң адын бичии саазынга бижээш, дүргеш, кайы-даа талазындан өттүр көстүп турар хааржакчыгашка суккаш, ооң чанында октаан мөгелерниң хааржаан база шак-ла ынчаар кылгаш, судьяларның баарында залда олуруп турар улуска көскү кылдыр салганы эки чорду. Хүреш эрттирериниң талазы-биле чаартылганы республиканың Хүреш федерациязының даргазының оралакчызы Владимир Монгуш эштери-биле сүмележип тургаш киирген. Ынчангаш ол чаартылгаларны үнүп келир чаа чылывыс­та болур хүрештерге өске кожууннарның төлээлери база эдерери  күзенчиг. 

Тыва черниң уран талантылыг оолдарының бирээзи, композитор Мерген-Херел Монгуштуң чогаадып кааны «Чадаанамны» кожууннуң уран чүүл мастерлери ырлап турда, хевис кырында хүрешкен мөгелер удаа-дараа октажып, шыырактары дараазында салыгже кирип турду. Мугурлаашкын салыының үезинде Улуг-Хем кожууннуң шыы­рак мөгези Сылдыс Кызыл-оол аныяктар аразынга респуб­лика наадымнарының  хүрежиниң 2 дакпыр тиилекчизи Баасан Баткарны арыг октады.

Шаңналдыг черже кирбезе-даа, чараш хүреш дээш Эр­­зинниң мөгези Алексей Ломбу, өске мөгелерден ылгалдыг девиг дээш Чеди-Хөл кожуундан келген Амыр-Санаа Натпит-оол, тиилелгеже чүткүл дээш Артыш Монгуш маргылдааның эрттирикчилериниң тургусканы өртектиг белектеринге төлептиг болганнар.

85 килге чедир мөгелерниң хүрежинге Чөөн-Хемчик кожуун­нуң аныяк мөгелери Динар Ооржак, Артур Шагжы, Радомир Куулар болгаш Өвүрнүң мөгези Алдын-Сай Одай олар 8 мөгениң аразынче киргеш, шаңнатканнар.

Дөрт мөге артканда, Таңды­ның мөгези Эрес Оюн Эрзин кожууннуң мөгези Саян Лойгуну, Өвүр черниң төлээзи Айдың Туң Чөөн-Хемчик чурттуг Андрей Ондарны тус-тузунда октап алганнар. Эң сөөлгү шүүлде хүрешке Таңды чурттуг Эрес Оюн Өвүр кожуундан келген Айдың Туңну октааш, шүглүп үнген. Бо деңзиге эки хүрежип, шаңнал-макталдан дүшпейн келген шыырак мөгелеривис бо удаа­да чер албайн бардылар.

 «Мөгениң майыы кадырык» деп үлегер домакты бистиң өгбелеривис чиге-ле чугаалап каан аа. Бистиң бурунгуларывыс хөлүн кайын чазар ийик.

Аар килдиг, тулган чемпионну илередир хүрешке 86 мөгениң хүрежинден шаңналдыг черни алыр 8 мөгениң санынче Тываның Начын мөгелери Сылдыс Монгуш, Айдың Отчуржап, Алексей Монгуш,Улуг-Хем кожууннуң аныяк мөгелери Айдың Монгуш, Камгалакчы Монгуш, Сүт-Хөлден Алаңгы Кара, Мөңгүн-Тайганың Начыны Аяс Кула, Эрзинден келген Аюш Хумбун олар кирген.

Дөрт мөгениң санынче кирер хүрешке Аяс Кула биле Айдың Отчуржап кажык тыртарынга чедир хүрешкеннер. Бо удаада тиилелгени А.Отчуржап чедип алган. Камгалакчы Монгуш Алаңгы Караны, Аюш Хумбун Айдың Монгушту, Сылдыс Монгуш Алексей Монгушту тус-тузунда октап алганнар.

Артып калган 4 мөгениң хүрежинге Тываның Начын мөгези Сылдыс Монгуш Аюш Хумбунну, Айдың Отчуржап Камгалакчы Монгушту ок­таан.

Шүүлде хүреште Сылдыс Монгуш биле Айдың Отчуржап ужуражы бергеннер. Бо ийи мөгениң кайызы-даа Тыва чоннуң чор­гаарланыр начыннары. Сылдыс Монгуш делегейниң көшкүн чоннарының чыл бүрүде болуп турар маргылдаазының 85 килге чедир мөгелериниң аразынга Бурятияга болган делегей маргылдаазының чемпиону. Айдың Отчуржап бис­тиң республикага болган де­ле­гейниң көшкүн чонна­ры­ның маргылдаазының аар деңзизинге дыка хөй ат-алдарлыг моол, бурят, кыдат мөгелерни октап тургаш, эң шыырак дээн 4 мөгениң санынче кирген. Бо ийи эжишкиниң түңнел хүрежинге тии­лелге Айдың Отчуржаптың талазынче чайлы берген. Ынчангаш ол Чөөн-Хемчик кожууннуң организастааны тыва хүреш мар­гылдаазының тулган чемпиону болган. 

Владимир ЧАДАМБА.

«Шын» №144 2015 чылдың декабрь 26

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.