1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХӨГЖҮЛДЕНИҢ БУРУНГААР БАЗЫМЫ

ХӨГЖҮЛДЕНИҢ БУРУНГААР БАЗЫМЫ

Демир-орук кандыг-даа чурттуң экономиктиг хөгжүлдезиниң эң кол адыры болур. Чурттувустуң кол судалы демир-орук ажыл-агыйында сая-сая кижилер ажылдап турар. Россияга демир-орукчунуң хүнүн август айның бирги улуг-хүнүнде демдеглеп эрттирери чаңчыл апарган. Хамаарышпас күрүнелерниң бирээзи Казахстанга база август айның эге хүннеринде демдеглээр. Тываның чоогунда Красноярск крайда демир-орук Хакасия, Кемерово болгаш Иркутск хоорайларны каттыштырган. Ында ажылдап чоруур хөй санныг ажылдакчылар байырлалын чылдың-на август айда эрттирип келгеннер.

Бистиң республиканың чурттакчылары колдуунда Абакандан поезд-биле аай-дедир аргыжып чоруп турар бис. Ылаңгыя узун орукка поезд-биле чоруурга кончуг эптиг. Оон аңгыда бо адырда ажылдап чоруур чаңгыс чер-чурттугларывыстың дугайында сактып чугаалаары база солун. Демир-орук адырынга үр чылдарда ажылдаан чаңгыс чер-чурттуувус Саяна Куулар. Ол дөртен ажыг чыл бурунгаар Алма-Ата хоорайга дээди эртемни чедип алгаш, ол-ла хоорайга ажылдап арткан. Төрээн Тывазынче үргүлчү кээп турар. «Ак-Довуракка школаны дооскаш, эртем-билиг чедип алыр дээш, Казахстанче поезд-биле чорупкан. Орук ара делгем хову-шөлдү, дагларны, ак-көк дээрни, хөй-ле хоорай, суурларны эртип чоруурун магадап көргеш, ында ажылдап турар чаңгыс аай хептиг үдекчи оолдар, уруг­ларны чарашсынгаш, мен база мындыг эртемниг болзумза» деп, күзеп чораанын ол чугаалады.

Тыва омактыг аныяк кыстың Алма-Ата хоорайга демир-орук талазы-биле дээди өөредилге черинге өөренир күзели бүткен. Ырак Саян дагларының эдээнде чыдар бичии республикадан келген студентиге бир казах угбай дыка дузалаан деп, ол сөөлүнде сактып чугаалап олурду. Институтту дооскаш, күш-ажылының баштайгы базымнарын ол-ла хоорайның демир-орук адырынга эгелээн. Баштай аныяк кижиге бергелер тургулаан, чоорту казахтар аразынга чаңчыгып, ажылы шуудай берген. Демир-орук-биле ырак-чоок орукка чо­руурга солун-даа, шыланчыг-даа, ынчалза-даа ол дээрге мээң чуртталгамның бир кезии-дир деп, Саяна Куулар демдегледи. Шынап-ла, демир-орукчуларның ажылы харыысалгалыг, каш хонук дургузунда хоорайлар аразынга чонну аргыштырып, ажылдап чоруп каар. 

Бо — солун мергежилдерниң бирээ­зи. Амгы үеде демир-орукчу кижиниң мергежилин шилип алгаш, өөренип турар оолдар, уруглар хөй. Оларның бирээзи Долума Түлүш Красноярск хоорайга дөрт чыл дургузунда демир-орук талазы-биле техникумга өөренгеш, ортумак эртемни чедип алган. Чаа-Суур школазынга 9-ку классты дооскаш, улаштыр демир-орук мергежилинге өөренири-биле студентилеп чорупканы ол. Бөлүүнде Айзат деп эжи-биле иелээ Тывадан. Өске арткан бөлүктерде он хире тыва студент өөренип турар. Долума Абаканның демир-орук станциязынга практиказын эрттирген. «Бо техникумга өөренирге солун, 3 дугаар курс соонда, практикалап чоруптар. Красноярскиниң демир-орук станциязынга студентилерни үргүлчү чедирип, демир-орук ажыл-агыйы-биле таныштырып турары солун. А бистиң республикада демир-орук амдыызында чок-даа болза, мен база бодумнуң амы-хууда бодалымны илередип, номчукчулар-биле үлежип көрейн. Менден «Тывага демир-орук херек бе?» деп айтырар болза, боданмайн-даа дораан-на «Ийе!» деп харыылаар мен. Чүге дизе, баштай-ла Тываның социал-экономиктиг сайзыралынга ол улуг идиг болур, аай-дедир чорук -херектиг улуг-бичии чонну аргыштырарынга таарымчалыг, аар чүък сөөртүрүнге база-ла демир-орук эптиг. Чамдык улус Тываның каас-чараш бойдус чурумалы үрелир, казымал байлактар-биле кады арга-арыгны кезип алгаш, чурттан үндүр сөөртүп аппаар деп шын эвес кыдыра бодалдарлыг болгай» — деп, келир үениң аныяк специализи чугаалады.

Пекинде өөренип турар тыва студентилерден демир-орук дугайында айтырып, оларның бодалдарын база дыңнадым. Сурунмаа Нурзат мынчаар харыылады: «Республиканы хөгжүдер деп бодаар болза, инфраструктуразын чаартып, эде тургузары чугула айтырыг болур. А демир-орук айыыл чок транспортка хамааржыр. Чонну ырак-чоок хоорайлар аразынга аргыштырар, аар чүък сөөртүп, дажыырынга база таарымчалыг. Бистиң өөренип турар чуртувус Кыдат эң-не сайзыраңгай күрүне болгай, Пекин чоогунда хоорайларга үжен минут болгаш чеде бээр кончуг дүрген чоруктуг поездилер-даа бар, ынчангаш черле бурунгаар хөгжүлде биске албан херек деп бодаар мен».

База-ла Кыдатта өөренип турар студентилерниң бирээзи Шеңне Оор­жактың бодалы: «Демир-орук дугайында чугаалаар болза, кадар-даа, казыыр-даа талазы бар. Республиканың сайзыралынга-даа улуг ужур-дузалыг болур демир-орук черле турар болза эки. Кыдаттар чуртунга дыка хумагалыг чон чорду, ыяштарны, чечектерни тарып, олуртуп-ла турар. Чижээ, бистиң чараш бойдузувуска харын харааданчыг-ла-дыр, ындыг-даа болза, кыдаттар ышкаш, ногаажыдылганы кылыр болза, ол-ла арга-арыг катап өзүп кээриниң барымдаазы бар». 

Бистиң республикага демир-орук эргежок чугула дугайында айтырыгны үргүлчү чугаалажып келген. Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол «Интерфакс­ка» берген интервьюзунда демир-орук тудуунуң дугайында база тайылбырны берген. «Тывага 1950 чылдар эгезинде демир-орук тудуунуң дугайында чугаалажып эгелээн. 1974-1984 чылдарда Тываже демир-орук тудуунуң талазы-биле шиитпирлер хүлээп алдынган турган. Ону кылып эгелээринге бир-ле айтырыг шаптыктап келген…» дээш тодаргай харыыны бергенин маңаа чижек кылдыр киирери чугула. Оон аңгыда, РФ-тиң экономиктиг хөгжүлде сайыды Максим Орешкинниң федералдыг яамылар удуртукчулары-биле кады Кызылга эрттирген үнүүшкүннүг хуралының өзек айтырыы – Кызыл – Курагино демир-оруунуң тудуун эгелээри болган. 

Мен маңаа демир-орук-биле чораа­нымның дугайында чаңгыс-ла чижекти киирейн. Сибирьниң барыын чүгүнде Алтай крайның карак четпес хову-шөлдери чаттылган. Чөөн талазы – дагларлыг, а долгандыр эскерерге, ужу-кыдыы кызыгаар чок арга-арыглыг хову-ла хову… 

Алтай крайның мурнуу-чөөн талазында Алтай Республика (Даг Алтайы), а мурнуу-барыын чүгүнде Казахстан-биле кызыгаарлажып чыдар. Алтай база Тыва ышкаш казымал байлактар-биле бай оран болур. 

Хакасияның төвү Абакандан Алтайга чедир орук узун, а демир-орук-биле аргыжарга дыка таарымчалыг. Кежээкиниң 9 шакта Абакандан поездиге олурупкаш, 16 шак дургузунда орук дургаар Кемерово облазының Новокузнецк хоорайын болгаш улуг, бичии көдээ суурларны хондур-дүндүр таварып чорааш, Бар­наулга дүъштекиниң бир шак ажып турда чеде бээр. 

А Барнаулдан дедир-ле чоруурда дүъш соонда 3 шак 20 минута турда Абаканче үнүптер. Алтайская, Заринская, Артышта, Трудармейская дээш оон-даа өске хоорай, суурларны демир-орук биле таварыыр, чонга дыка таарымчалыг, орук дургаар суурларның чурттакчылары дүжүп каар. Абаканга эртенгиниң 7 шакта чедип кээр. Барыын Сибирьниң делгемнерин демир-орук-биле эргий кезип чоруурга база аажок солун чорду. Ынчангаш черле Тываның бурунгаар хөгжүлдезинге демир-орук черле ажыктыг деп бодаар мен. 

Ася ТҮЛҮШ.

Авторнуң тырттырган чуруу.

#тывагадемир_орук

#ждвтуве

#шынсолун

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.