1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХӨЙ АКША АПТАРЫН БОДАП ЧОРУУР

Тыва улус ук-төөгү­зүн­ден оран-делегейинге, чер-чуртунга чүдүп, аржаан суг­ларын дагып, шажын-чүдүлгезин шын сагып чораан. 
Тывага хувискаал өөскээн үелерде хүрээ-дуганнарны узуткап-үрегдеп, лама башкыларны тарады сывыртап, шөлүп, хамнарны хоруп турган. Эрткен вектиң 90 чылдардан эгелеп шажын-чүдүлгени катап тургузуп, хүрээ-дуганнар чер-черлерге туттунуп, хамнар ниитилели чонга ажык-дузазын көргүзүп эгелээн.
Бо хүннерде лама башкылар, хам чаяа­чылар кандыг байдалда чонга ачы-дуза көргүзүп чоруу­рул? Куда-дой, хар харлаан эрттирер ай-хүннү, чаш уруг төрүттүнгенде ооң адын адаарда, лама башкылардан азы хамнардан айтырар апарган. Аарыг кижи эмчиже дүрген барбайн, эмчи баар бе, барбас бе, кандыг хүнде барза экил дээр­зин олардан айтырып ап турда, ырымы эртип каар.
Кандыг-даа аймак-сөөк чон­нар боттары­ның шажын-чүдүлгезин чаңчыл езузу-биле хүлээп алгаш, бүгү чуртталгазында сагып чоруур. Тыва чон сарыг шажын азы буддизм чүдүлгелиг бис дээр. Шажынны лама башкылар сагыл четтирип хүлээп алгаш, сагып чоруур. А тыва кижи бүрүзү ону хүлээп албаан болгай. Ам көөрге, херээжен чон безин эреге чууп, маанай номчуп олурар апарган. Ол-даа шын эвес деп бодаар мен.
Чамдык улус шак-шагы-биле хүрээге номга олуруп-олуруп, оон үнүп келгеш, хүрээ даштынга таакпылап турар боор-дур. Арагалап-таакпы­лавышаан чүдүп болур бе? Ооң дугайында лама башкылар чүге тайылбыр ажылы чорутпайн турарыл? Чамдык ламалар хүрээ тудары-биле черлерни халас алгаш, боттарынга чурттаар бажыңнар туткулап алганын чон көрүп-ле турар-дыр.
Тибет дылда судур номнарын тыва дылче очулдуруп турар деп чугаа каш чыл бурунгаар үнүп турду, ук очулгаларның салымы ам кандыг ирги? Лама башкылар, тыва чонга өске билдинмес дылга судур номчуур­га, ону канчаар билип алырыл? 
А хамнарда байдал база-ла ындыг, чондан хөй акша-ла аптарын бодап чоруурлар. Кызыл хоорайга 49 хонук эрттирерге, 6 муң рубль, бажың арыг­ладырга, 5 муң рубль. А кожууннарже чалалгага барып хамнаарга, чер ыраан тудум төлевири көвүдеп, 10-15 муң рубль чеде бээр. Ол дээрге бир айның пенсиязы, бүдүн ай дургузунда амыдыраар акша ышкажыл.
Лама, хамнар шажын-чүдүл­гениң ажык-чарлыын ажыглап, боттарынга орулга кылып ап, чонну мөлчүп чоруур апарганын көрүп чор бис. Оон аңгыда тыва чоннуң бүзүрээчел, биче сеткил­диин билгеш, өскээртен тибет, моол караң көрнүр лама, хамнар база Саян артындан кээп, чонну мөлчүп турар апарды. Чамдык улус кожа-хелбээ эптиг-найыралдыг чурттап чораан эш-өөрү, кожалары-биле бичии-ле маргыжып, сөс карышкаш, хамнарга барып, каргыш-чатка база салдырар апарган.
Чазак, чагырга черлери лама, хамнарның тургузуп алган өртектерин кичээнгейге алза эки деп бодаар мен. Хүндүлүг лама башкылар, хам чаяа­чылар чонну мөлчүп, мегелевейн, амыр-тайбың, каң кадык чурттаар кылдыр ном-судуруңарны номчуп, дүңгүр-орбаңарны хаккылап чорууруңарны күзээр-дир мен.
Николай БЬЯКОВ.
Кызыл хоорай.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.