1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ХӨӨМЕЙИМ КАГБАС-ЛА МЕН

Тыва национал оркес­тр­ниң эң-не аныяк хөгжүмчүзү, салгал дамчаан салым-чаяан­ныг хөөмейжи – Меңги Монгушту номчукчуларга таныштыраал.
Меңги Чөөн-Хемчик кожуун­нуң төвү Чадаана хоорайга хөгжүмчү өг-бүлеге төрүттүнген. Ол кавайлыындан-на хөөмей-сыгыт болгаш арыг бурун тыва хөгжүм аялгазы дыңнап, ыры-шоор аразынга доругуп өзүп келген. Ооң ачазы Орлан Монгуш биле улуг акызы Кайгал-оол Ховалыг алышкыларның кайызы-даа хөөмейжилер. Ачазының кады төрээн акызы Кайгал-оол Ховалыг ТР-ниң улустуң хөөмейжизи. Меңгиниң кырган ачазы, ол чоок-кавы дөргүл-төрелдерниң хөөмейжи өгбези Ак-оол Кара-Сал ССРЭ-ниң алдарлыг артизи, ТР-ниң улустуң хөөмейжизи.   
«Хөөмей-сыгытка хандык­шылың кажан оттуп келгенил? Салгал дамчып келген бе азы бодуң күзелдииң-биле өөренип алган сен бе?» – деп Меңгиден чугаавыс эгезинде айтырдым. «Бичии турумда бажыңывыска хөгжүм херекселдери черле турган чүве. Ооң кадында ачам, даа­йым сугнуң эш-өөрү, хөөмейжи өгбевис Ак-оол Кара-Салдың өңнүктери, дөргүл-төрелдери дээш өске-даа хөгжүмчү аалчылар өөвүске үзүлбес турган. Олар келген санында-ла игил, бызаанчы үделгезинге сыгыт-хөөмейин сырынналдыр бадырып, каргыраалап, кожамыктап ырлажыр турганнар. Өгбелерниң салгалдан салгалче дамчып чоруур чаяаны, оларның ыры-шоорунуң күчүлүг аяны бичиимде-ле хан-дамырымче сиңип калганындан-на боор… Мени 3-4 харлыг тургаш-ла сыгыттып эгелээн дээр. Дөрт харлыг тургаш, кудумчу Шагаазынга хөөмей-сыгыт күүсеткеш, дыка чараш ойнаар аът-биле шаңнатканым амдыгаа дээр уттундурбаан. Мээң бирги чедиишкиним ол болган… Белек алгаш, дыка өөрүп турар ийик мен, оон база чалгынналганым чадавас. Дөрт-беш харлыымда игилге, бызаанчыга, хомуска шору ойнаптар апарган мен. Мени кым-даа өөретпээн, бодум чайгаар-ла ойнай берген мен. Хөгжүмчү салым-чаяан салгал дамчып келген деп бодаар мен» – деп ол чугаалады.
Меңги 4-5 класска өөренип турар үезинде, ада-иези оглунга Культура бажыңнарынга оюн-көргүзүг эрттиреринге дузалажып, организастажып бээрге, кара чааскаан ко­жуун иштинге концерттерни эрттирип, каргыраа-хөөмейин, ыры-шоо­рун улус-чонга бараал­гадып эгелээн. Ол дөрткү классчы тур­гаш, «Үстүү-Хүрээ» фести­валынга киржип турда, Тыва Рес­публиканың улустуң хөөмейжизи Коңгар-оол Ондар бичии хөөмейжиниң хамык чонну кайгадыптар сыгыт-хөөмейиниң онзагайын эскерип кааш, дораан-на ооң ада-иезиниң ат-сывын айтырып сонуургай берген. Улустуң хөөмейжизинге ол бичии оол Кайгал-оол Ховалыгның чээ­ни деп дораан билдине берген.  Фестиваль соонда Коңгар-оол Борисович Меңгиниң ада-иезинге оглун Кызылдың Р.Д. Кенденбиль аттыг уран чүүл школазынче киирерин саналдаан. Ол-ла чылын өөредилге эгелээр бетинде Коңгар-оол Борисович боду Меңгини уран чүүл школазынче өөредип киирип каан.
Меңги уран чүүл школазынга өөренип тургаш, респуб­ли­ка чергелиг хөөмей-сыгыт мөөрейлеринге идепкейлиг киржип, удаа-дараа шаңналдыг черлерни ээлеп турган. Ол «Сарадак», «Уран чүүлдүң челээ­жи» мөөрейлерниң хөй дакпыр тиилекчизи. 2007 чылда «Үстүү-Хүрээ» фестивалынга өңнүү-биле дээди шаңналды алганнар. Оон аңгыда ол школачы чылдарында чүгле республика иштинге эвес, Россия болгаш Бүгү-делегей чергелиг фестивальдарга чедиишкиниг киржип, эки түңнелдерни көргүзүп турган. Ол-ла чылын Бурят Респуб­ликага болган «Черниң тыныжы» фестивальга бирги черге төлептиг болган.  
Школазын дооскаш, ол Кы­зылдың А. Чыргал-оол аттыг уран чүүл колледжинче ду­жаап кирип алган. Аңаа өөре­нип тура, «Чаңгы-Хая» ансамблиниң игилчизи турган. Уран чүүл колледжиниң ады алгаан ансамбли чаңгыс эвес чогаадыкчы салгалды кижизидип өстүрген. Тываның алдар-аттыг артистериниң көвей кезии «Чаңгы-Хаяның» кежигүннери болуп чорааннар, ук ансамбльдиң четпээн чери-даа чок дээр болза, частырыг болбас.
Меңги колледжин дооскаш, Тыва национал оркестрниң хөгжүмчүзү болуп ажылдай берген. Ооң-биле чергелештир ол «Тыва» ансамблиниң, «Эзеңги» болгаш «Улар» бөлүктери-биле делегейниң аңгы-аңгы чурттарынга чедип, тыва чоннуң өгбелеринден дамчып келген эртинези – хөөмей-сыгытты бөмбүрзектиң хөй-хөй чоннарынга бараалгадып, чонунга бараан болур чолун – аас-кежиим деп санап чоруур аныяк хөгжүмчү. 
«Эртемденнер «Хөөмейлеп, сыгыттып турар үеде күүседик­чиниң хөрек-чүрээнде, боскунда дойлуп турар аар күштер, дүрген шимчээшкиннер кижиниң кадыкшылынга багай салдарлыг» деп турар болгай. Сен аңаа хамаарыштыр чүнү чугаалап болур сен? Хөөмейлээрин шег­ледир дээн бодалың бар бе?» – дээн айтырыымга ол: «Ийе, хөөмей күүседири – кижиниң өкпе-чүрээнге, тыныш органнарынга дыка улуг аар базыышкын. Моолдар, алтайлар дээш өске сөөк чоннарның хөөмейлеп турарын дыңнаарга, аар болгаш дыка улуг күш үндүрүп турары илдең, далып-моорап-даа турарлары бар чорду. А тываларның черле ханында бар болгаш, хөөмейниң хөй янзы хевирлерин ындыг-ла улуг күш үндүрбейн күүседиптер деп бодаар мен. Сыгыт-хөөмей-биле мээң амыдырал-чуртталгам сырый холбаалыг. Хөөмейимни кагбас мен, бүгү назынымда чонга аян тудуп, бараалгадып чоруур боор мен. Тываларның хөөмей-сыгыды моон-даа соңгаар улам сайзыраар дээрзинге бүзүрелим улуг» — деп харыылдады.
Өгбелеривистиң сеткил-хөң­нүн чазап ырлажып чораан арыг бурун тыва аялгаларын чон­га бараалгадып чоруур аныяк хөгжүм­чүге чогаадыкчы чедиишкиннерни болгаш быжыг кадыкшылды күзедим.
Эрес КОЛ.
Авторнуң тырттырган чуруу.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.