1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧАА-ХӨЛ ОГЛУ ШҮҮЛГЕН

Эзилерниң девии.
 
Улуг Тиилелгениң 73 чылынга тураскааткан тыва хүреш маргыл­даазы Кызылдың «Хүреш» стадионунга май 9-та болуп эрткен. Тывага кандыг-даа ба­йырлал чоннуң ынак оюну хүреш чокка эртер эвес. 
Бо удаада база-ла хүрештиң мөгейик­чи­лери стадионну долдур олурупкан. Оларга ТР-ниң Баштыңы — Чазааның Даргазы Шолбан Кара-оол байыр чедиргеш, Ада-чурттуң Улуг дайынының хоочуннарының – эки турачыларның, өске-даа фронтучуларның маа­дырлыг чоруунуң болгаш тылдың хоочуннарының тиилелгени чоокшуладырынга киирген улуг үлүг-хуузун онзалап демдеглевишаан, оларның салгалдары адаларының адынга төлептиин көргүзүп, төрээн чуртунуң сайзыралы хөгжүлдези дээш ажылдап-чурттап турарын бүзүреткен. Ылаңгыя тыва спортчулар чонун улам хей-аът киирип, удаа-дараа тиилелгелерни чедип ап турарынга чоргааралын илереткен.
Ада-чурттуң Улуг дайынынга тии­лелгениң 73 чылынга тураскааткан 130 ажыг мөге девип үнүп кээрге, көрүкчүлер шимээн-дааштыг адыш часкап, байыр чедирип уткаан.
Бирги салыг соонда, 65 мөге арткан, ынчангаш мугурлаашкынга ийи мөгени хүрештирерин судьялар шиитпирлээн. Каа-Хемден Белек Седен-оол биле Өвүрден Дензин Донгак олар ынчаар таварышкан. Олар кончуг дүрген сегиржип алган соонда, Дензин хенертен удурланыкчызының бир холундан алгаш, долгай аарак шелип бөөлдеп каапкаш, 64-түң аразынче кирген.
Ийиги салыгда Чаан мөге Эрес Кара-Салдың онаанга Тес-Хемден Белек Түлүш онаашкан. Бо аныяк мөге Чаан мөге Са­йын-Белек Түлүштүң аттажы чүве-дир. Ол онаан дораан кагдырыпты. А чоннуң ынак Чаан мөгези Сайын-Белек Түлүш биле Барыын-Хемчиктен Начын Хомушку таварышкан. Аныяк мөге Чаан мөгени октап кааптар деп кым-даа манаваан  болгаш, Сайын-Белек кагдырыптарга,  көрүкчүлер алгы-кышкылыг  тура халчып кээп: «Ойт, Начын Хомушку! Барыын-Хем­чик! Орта эвес мөге өзүп орар-дыр эвес бе!» дижип, ооң адын эки сактып ап орлар.
Үшкү салыг. Сүт-Хөлден ат-сураа элээн алгый берген Караа Алаңгының хүрежири шыырак, көрүштүг, бүзүрелдиг мөгелерниң бирээзи. Ынчалза-даа Чаан мөге Эрес Кара-Салга ол күш четпейн барды. Таңды кожуундан аныяк мөге Тайбун Оюн Чаан мөге Андрей Хертек-биле дыка-ла үр тутчуп келген соонда, аныяк мөге октап кагды. Таңдыдан Мерген Монгуш Начын мөге Алексей Монгушту, аныяктар хүрежинге каш дакпыр шүглүп келген Баткар Баасан боду ышкаш аныяк, шыырак мөге Дамчат Күзелди, Өвүрден Салим Седен-оол Тес-Хемден Чаймаа Ахмедти октаан.
Дөрткү салыг. Чаан мөге Эрес Кара-Сал Салим Седен-оол-биле дыка үр, барык салыг доозулгуже тутчуп келгеш, дөрт хончулажып тургаш, аныяк мөгени арай деп-ле октады.  Бо салыгда ТР-ниң Начын мөгелериниң онаглары бот-боттарынга таварышкан. Айдың Отчуржап Сонам Соянны ша-даа четпээнде ужурган. Ол аразында Сылдыс Монгуш Буян Бүрбүчүктү октаан. Начын мөге Өвүрнүң Андрей Монгуш Таңдының кончуг бүзүрелдиг октап чоруп орган аныяк мөгези Тайбун Оюнну буттан алгаш бөөлдеп каапты. ТР-ниң Арзылаң мөгези Седен-Очур Кара-Сал биле Таңдыдан Мерген Монгуш дөрт хончу чедир хүрешти. Мерген Монгуш арыг дүжүрдү. Баткар Баасаңны Кежик Ооржак октап кагды. Сүт-Хөлден Сергек Ондар биле Начын мөге Айдемир Монгуш ал шаа төнгүже тутчуп-тутчуп, аай-дедир хончулажып пат болган. Кайызы-даа дүжүп бээр хире эвес. Тутчуп алгаш-ла, салдынчыптар. Көрүкчүлер-даа хыйланып орар апарган: «Анаа кылаштажып турбаңар, эрлер! Дүрген тутчуңар!». Адак соонда Айдемир Сергекке чыттыр чая бастырып алды.
Бешки салыг. Сес мөге арткан. Мөгелер девип үндү-ле! «Ии, кайызы-ла, шүглүр ирги?!» деп, көрүкчүлерниң бодалы-ла ол. Демисел кайгамчык дүшкүүрээн. Эрес Кара-Сал Кежик Ооржакты канчаар-даа алгаш шелип-ле турар, оозу черле салдынмас, тура дүжер, бир шаг ботка хырба дег адырылбайн тутчуп келгеш, буттадыпкаш, аштырып кагды. Арзылаң мөгени алгаш октапкан Мерген Монгуш Начын мөге Айдың Отчуржапче кончуг шалыпкын, бодунга бүзүрелдии-биле халдап-ла тур (Мерген Монгуш май 6-да ат-сураглыг мөге Сүүр-оол Ондарның тураскаалының ажыдыышкынында 64 мөгениң хүрешинге шүглүп каан).  Отчуржап бир удаа аткаар ойта дүжер часты, ынчалза-даа арга дуржулгазы улуг болгаш, халдап турган удурланыкчызын хеп-хенертен ужур базып кагды. Бо ийи мөге тутчуп турар аразында Сылдыс Монгуш Сергек Ондарны октап каапкан. ТР-ниң Начын мөгези Андрей Монгуш Улуг-Хемниң Айдың Монгуш-биле душкан. Андрей кончуг дүрген хүрештиг мөге, ынчангаш дораан халдап-ла эгеледи. Айдың сезиг ап, аткаар-ла турар. Начын мөге ийи-даа катап сегирип алгаш, дүжүрер-ле, Айдың тура дүжер. Андрей ынчаар халдап турар аразында Айдың хенертен буттаан соон­да, октап каапты. 
Алдыгы салыг. Дөрт мөге арткан. Чаан мөге Эрес Кара-Сал биле Улуг-Хемден Айдың Монгуш таварышкан. Айдың мооң мурнунда Май 9 хүрежинге ийи катап сесче кирген мөге-дир. Чоокта болган хүрештерге шүглүп база четтигипкен. Чаан-­биле дыка дидим сегиржип турда, ишкээр тырткаш, базып каапты. Ийи Начын сегиржип турлар: Айдың Отчуржап биле Сылдыс Монгуш. Отчуржап эрткен чылын Май 9-та шүглүп каанын сактып чугаалажып олурдувус. Сылдыс Монгуш база-ла белен эвес мөге. Күчүтен мөге Аяс Монгушту эң-не баштай октаан мөге Сылдыс Монгуш-ла болгай. Ынчап олурувуста Айдың бодунуң ынак аргазын ажыг­лааш, Сылдысты арыг аппарып дүжүрдү.
Чедиги салыг. Чүс үжен мөгеден ийи эң-не шыыраа артканы бо: Эрес Кара-Сал биле Айдың Отчуржап. Чаан биле Начын мөге эң эгезинден-не карак одун кызаңнады тепкилежип, үзер бугалар дег сегиржип турлар. Элээн болганда дөрт хончуже, оон аай-дедир хончуже кирдилер. Кажык тырткан соонда, эптиг тудужун салбайн, Айдың Отчуржап Чаан мөгени чыттыр базып каапты. Ынчалдыр Чаа-Хөл мөгези Айдың Отчуржап ийи чыл улаштыр Тиилелге хүнүнүң хүрежинге шүүлгени бо-дур. Ооң Арзылаң атты алыры мыяда эвеспе. «Бо чоокта элээн каш хүрештерге киришпейн эрттирипкеш, Май 9 хүрежинге белеткенип чоруп турдум. Тиилелге дээш киришкеш, күзелимни чедип алдым» — деп, ол чугаалады. 
«Ии, Чаа-Хөл чалгып тур!» деп көрүк­чүлер байыр чедирип, ураалап турда, чоргааранчыг-ла-дыр. Ылаңгыя ат-сывы чаа билдинип орар-даа болза, Арзылаң, Начын мөгелерни октап турар аныяктарның саны көвүдеп турары аажок өөрүнчүг-дүр.  
ТР-ниң Баштыңы — Чазааның Даргазы Шолбан Кара-оол, ТР-ниң Дээди Хуралының Даргазы Каң-оол Даваа база ТР-ниң Хүреш федерациязының даргазы Анатолий Дамба-Хуурак олар шүүлген мөге Айдың Отчуржапка, үжүүрлешкен Эрес Кара-Салга, 3-4-кү черлерни ээлээн Чөөн-Хемчиктиң мөгези Сылдыс Монгуш биле Улуг-Хемниң Айдың Монгушка дип­ломнарны, медальдарны болгаш акша шаңналдарын тывысты. «Эң чараш арга» деп тускай шаңналды бо хүрешке үш Начын мөгени октаан Кежик Ооржак чаалап алган. Оон аңгыда көрүкчүлерни магадаткан чараш хүрежи дээш Таңдыдан Мерген Монгуш, Барыын-Хемчиктен Начын Хомушку олар база тускай шаңналдарга төлептиг болганнар.
Каш-ла хонгаш «Азия төвү» хостуг хүреш маргылдаазы найысылал Кызылга эгелээр. Мөгелеривиске чедиишкиннерни күзеп, чараш оюнун манап артывыс.
Светлана БАЛЧЫР. 

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.