1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧАА КӨВҮРҮГНҮ АЖЫТКАН

Октябрь 12-де, пятницада, Төп шериг округунуң техникаларының колонназы Кызылда Улуг-Хемни кежир көвүрүглеп шимчээшкинни ажыткан. Демир-орук шерии биле материал-техниктиг хандырылганың тускай бригадаларының «КамАЗтары», куяктыг «Тигр» автомашиналар база боду чоруур «Нона-СВК» дээр артиллерийжи техника бир дугаарында кешкен. Тывада тускай мото-адыгжы (даг) бригадазының дайынчы техниказы колоннаның соон төндүрген. 
Россияның камгалал сайыдының ора­лакчызы, армия генералы Дмитрий Булгаков, Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол база ТШО-нуң командылакчызы Александр Лапин кежигни байырлыы-биле ажыткан. 
Улуг-Хем кежир көвүрүгнү демир-орук шерии биле материал-техниктиг хан­дырылганың тускай бригадалары туткан. Көвүрүг тудар материалдарны база конструкцияларны Красноярск крайдан Абакан станциязынга чедир демир-оруктап, оон ыңай автомобильдер-биле Тывага эккеп турган. Көвүрүг 60 тонна чүъктү чүктеп шыдаар, хүнде 6 муң автомашинаны эрттирер. Көвүрүг тудуунга 2 муң ажыг демир конструкцияларны ажыглаан, аңаа 100 ажыг шериг албанныглар ажылдаан. 
Православ болгаш сарыг шажын ламалары чаа көвүрүгнү ажыдар мурнунда шажын ёзулалын кылып, ыдыктаан. Көвү­рүгнүң ажыттынганынга тураскаал дашты тургускан. 
«Тускай мото-адыгжы бригаданың шериг техниказының шимчээшкининге бо көвүрүг дыка херек. Кезектерниң да­йын­чы белеткелин бедидип, шериг өөре­дилгелеринге белеткелди «эки» демдекке эрттиреринге дузалыг» — деп, кол командылакчы Александр Лапин чугаалаан. 
Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол төөгүлүг болуушкуннуң киржикчилеринге байыр чедирген: 
«Хүндүлүг Дмитрий Витальевич! Хүн­дү­лүг Александр Павлович! Эштер, ше­риг албанныглар! Эргим чаңгыс чер-чурттуглар! 
Үрде манаан болуушкун – Улуг-Хемни кежир чаа автомобиль оруунуң байырлыг ажыдыышкыны-биле сеткилим ханызындан байыр чедирип тур мен! 
3 муң ажыг кижи чурттап турар Кара-Хаак биле Черби суурларның чурттак­чыла­рынга эң онзагай болуушкун-дур. Тываның найысылалындан бирээзи – 7 километрде, а Черби 14 километрде чыдар-даа болза, совет үеден бээр-ле чедери берге чурттакчылыг черлер кылдыр санаттынып турган. Ол суурларның чурттакчылары хоорайже паромнап азы кышкы үеде дош кыры-биле кежип турганнар. 
Суг чаакталы берген үеде, хемни кежер паром 2 ай хире туруптар. Хоорайга эмчилеп, Тываның өске кожууннарынга-даа чедип чорук-херек чогудуп алыр дээн кижилер амы-тынын артынга каггаш, камгалал хөректээштер-даа чок, резин хемелеп кежип турган. Республикада биче судноларның күрүне инспекциязы биле ОБЯ-ның камгалакчылары кады айыыл-­халап болдурбас дээш, Улуг-Хемниң эриин­ге камгалал постуларын чаңгыс эвес удаа тургузуп турдувус. 
Бо хүнден эгелеп, бо суурларывыс «чедери берге» статус-биле байырлажып, 2010 чылдан-на эгелээн көвүрүг тудар дээн семээшкиннерниң төөгүзү-биле чарылган. Ынчангы чылдарда безин бо ажылдарның түңү миллиард рубль ажып турган чүве. 
Бистиң чаңгыс чер-чурттуувус Сергей Күжүгетович Шойгунуң, Россия Феде­ра­циязының Камгалал яамызының, Рос­сияның Чепсектиг Күштериниң Төп шериг округунуң демир-орук шериглериниң 5-ки тускай бригадазы-биле материал-тех­никтиг хандырылга шериглериниң 106 дугаарлыг тускай бригадазының ачызында база Красноярскиден «Мостремстрой», Кызылдан «Орук тудуг-транспорт» ту­дуг организацияларының ту­дугжуларының ачызында кө­вүрүг бөгүнде туттунган. 
Тываның Чазаа Петербургтуң специалистери-биле көвүрүгнүң тавааның төлевилел-смета документациязын ажылдап кылыр, чер участогун аңгылаар, материал-техниктиг чепсек-херекселдерни тускайлаар, чер үттеп-өрүмнээр техниканы хаара тудар, көвүрүгге чедир орукту асфальтылаар, кудумчу чырыын тургузар айтырыгларга кады ажылдажылганы чоруткан. 
Ам ол суурлар чурттакчылары аргыжарының бергезин, кежиг болза деп сагыш аарывас. Чаа көвүрүг Тываның чонунуң чаагай чоруунга база Россияның Камгалал яамызының удуртулгазының Төп шериг округунуң 55-ки тускай мото-адыгжы (даг) бригаданың мурнунда салган сорулгаларын күүседиринге, төлептиг бараан болурунга бүзүрээр мен. 
Кызылда шериг кезээн турумчутканы бүгү республиканың, ооң найысылалының чуртталгазында чаа агымны эккеп, ки­жилерге камгалалды ханды­рып, аныяктар ортузунда шериг албанының ат-алдарын көдүреринге улуг рольду ойнап, Төрээн чуртка хүндүткелди болгаш ынакшылды угааткан. 
55-ки тускай мото-адыгжы бригада албан-хүлээлге күүсе­диринге чогуур байдалдарны тургуспушаан, бодунуң амыдырал-байдалын чаагайжыдып, боттарының дорт айтырыгларын шиитпирлевишаан, Тываның хөгжүлде-сайзыралын­га үлүг-хуузун киириштирип турар. Шериг кезээниң чырыын хандырар дээш туткан «Вавилинская» чырык подстанциязы найысылалдың оң талакы микрорайонунуң хөгжүлдезинге таарымчалыг байдалды тургус­кан. Чаа көвүрүглеп шимчээшкинни ажытканы – Тываның амыдыралында шериг кезээниң эки үлүг-хуузунуң бир бадыткалы-дыр. 
Эргим эштер, шериг албанныглар! Көвүрүг кежиин тударынга киришкен шупту кижилерге тергиин ажылы, даалган онаалдазынга харыысалгалыг ижи, бедик мергежилдии дээш Тываның чонунуң мурнундан өөрүп четтириишкинни илередип көрейн! Ада-чуртка сыныш чок албан-хүлээлгеңерге ам-даа чедиишкиннерни, шупту эгелээшкиннериңерге чедиишкиннерни, кадыкшылды, аас-кежикти, өг-бүлеңерге чедимчени болгаш чаагай чорукту күзедим!» 
Россияның камгалал сайы­дының дужаалы-биле албан-хүлээлгезин күүседип тура онза шылгарааны дээш, «Армия генералы Хрулев» медаль-биле 98550 шериг кезээниң командири, подполковник Денис Нефедовту, 98552 шериг кезээниң командири, подполковник Владимир Макарьевскийни, «Мос­тремстрой» КХН-ниң директору Николай Пасенкону; «Материал-­техниктиг хандырылгада ачы-хавыяазы дээш» медаль-биле 98551 шериг кезээниң улуг инженери (кезек начальниги), майор Сергей Буганы, ол-ла шериг ке­зээниң бүдүрүлге кезээниң инженери, капитан Константин Кульгускинни; 
«Демир-орук шериглеринде албан-хүлээлгези дээш» медаль-биле 98550 шериг кезээниң ийиги ротазының (көвүрүг) взво­дунуң командири, сержант Вячеслав Рудинни, ол-ла шериг кезээниң техниктиг ротазының бирги взводунуң чолаачызы, рядовой Сергей Маркинни шаңнаан. 
Материал-техниктиг ханды­рылга шериглериниң «Шылгарал дээш» хөрек демдээнге 98551 шериг кезээниң автомобиль ротазының 3-кү автомобиль взводунуң (оттулар чүүл аппаратуразының) улуг мастери, салбыр командири, сержант Станислав Ерченко, ол-ла шериг кезээниң ийиги автомобиль взводунуң улуг чолаачызы, сержант Игорь Упоров, механизация взводунуң чер казар машиналар салбырының командири, би­че сержант Сергей Филатов төлептиг болган. 
Тываның Баштыңы Шолбан Кара-оол чаа көвүрүгнүң ажыдыышкынынга алдар болдуруп, Тыва Республиканың күрүне шаңналдарын тывыскан. 
Тыва Республиканың «Шыл­гараңгай күш-ажылы дээш» ме­даль-биле Дмитрий Булгаковту шаңнаан. Ол 1954 чылда төрүттүнген. Россия Феде­рациязының камгалал сайыдының оралакчызы, экономиктиг эртемнерниң доктору, армия генералы, Россия Федерациязының Маадыры (2016 чыл), шериг эртем адырында Совет Эвилелиниң Маа­дыры Г.К. Жуков аттыг Россия­ Федерациязының Күрүне премия­зының лауреады (2016 чыл), Россия Федерациязының алдарлыг шериг специализи, «Ада-чурт мурнунга ачы-хавыяазы» орденниң IV чадазының, Александр Невский орденниң, «Шериг ачы-хавыяазы» орденниң, Хүндүлел орденниң, «ССРЭ-ниң Чепсектиг Күштеринге Төрээн чуртка албан-хүлээлгези дээш» орденниң III чергезиниң эдилекчизи. «Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы» атты Олег Косенковка тывыскан. Ол 1959 чылда төрүттүнген. Россияның демир-орук шериглериниң кол эргелелиниң начальниги, генерал-лейтенант, Россия Федерациязының алдарлыг шериг специализи, «Шериг ачы-хавыяазы» орденниң, «ССРЭ-ниң Чепсектиг Күштеринге Төрээн чуртка албан-хүлээлгези дээш» орденниң III чергезиниң, «Демир-оруктарны хөгжүткени дээш» медальдың эдилекчизи. Тыва Республиканың Баштыңының хүндүлел бижиктерин дараазында шериглерге тывыскан: Олег Брагинге, Төп шериг окру­гунуң Россияның демир-орук шериглериниң эргелел начальниги, генерал-ма­йор, Сергей Бугага, 98551 шериг кезээниң улуг инженери, батальон командириниң оралакчызы, Дмит­рий Лустовка, бригада командириниң оралакчызы, 01662 шериг кезээниң улуг инже­нери, подполковник. Тыва Республиканың Баштыңының Өөрүп четтириишкинин 98550 шериг кезээниң кран башкарыкчызы, старшина Владимир Маркевичиге чарлаан.
Бистиң корр.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.