1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧАА ЧЫЛДА ТЕРЕ-ХӨЛЧҮЛЕР ЭРТТИРЕР

Таптыг-ла 6 чыл бурунгаар, 2010 чылдың декабрь айдан эгелээш Кызылдың «Автомобилист» спорт залынга ай бүрүзүнде тыва хүрештиң маргылдааларын кышкы үеде залдарга эрттирерин республиканың Хүреш федерациязы шиитпирлээн. Ол үеде ооң кол-ла сорулгаларының бирээзи – 2011 чылдың август айда Тываның найысылалынга эртер делегейниң көшкүн чоннарының аразынга болур маргылдаазының белеткелиниң бир чадазы турган.
Шак ол делегей маргылдаазының дүрү­мүн езугаар мөгелерни 85 килограмм чедир болгаш оон аар деңзилиг мөгелер аразынга ийи аңгы хүрештирери турган. Ынчангаш бистиң республикага ол ийи деңзиге маргылдааларны оон эгелээш-ле чыл санында үзүктел чок доктаамал эрттирери чаңчыл апарган.
Чылдар эрткен тудум, кышкы үеде залдарга болур хүрештиң шынары улам бедип, сөөлгү үеде даштыкы чурттарның мөгелери безин доктаамал кээп хүрежип турар апарган. Кышкы үеде залга болур тыва хүреш маргылдаазын тыва Хүреш федерациязының шиитпири-биле кожуун­нар аайы-биле хуваап, келир айда эрттирер кожууннуң төлээлеринге бо удаада эрттирип турар кожууннуң удуртукчулары шилчип чоруур Кубокту, байырланчыг байдалда дамчыдып бээр чаңчылдыг.
Бо удаада 2016 чылдың сөөлгү маргылдаазын эрттирер езулал Чаа-Хөл кожууннуң төлээлеринге онаашкан. Олар чүгле маргылдааны эрттирери-биле кызыгаарлаттынмайн, эрткен үеде кандыг-кандыг чедиишкиннерни чедип алганын база түңнээр чаңчылдыг. Чаа-хөлчүлер тыва хүрешти чуртунга сайзырадыр талазы-биле база улуг чедиишкиннерлиг болганнар.
Тываның эң баштайгы Чаан мөгези Чаңман Балчымай оглу Монгуштуң чырык адынга тураскаадып, «Төрээн черим, төрел чонум, төөгүм» деп кыйгырыгның адаа-биле Ак-Дуруг суурда ооң чоок төрелдери, чаңгыс чер-чурттуглары демнежип, каттыжып алгаш, кончуг солун хүреш маргылдаазын 3 чыл улаштыр организастап эрттиргеннер.
Тыва черниң эң алдарлыг дээн мөгелериниң бирээзи Чаңман Балчымай оглу Монгуштуң дөргүл-төрелдери, салгалдары Чаа-Хөлдүң девискээринде хөй. Оларның ажы-төлүнүң, уругларының оолдар, кыс­тары, ак-дуругжулар ат-алдарлыг өгбезиниң дугайын утпайн, ооң төөгүзүн улаштыр байыдып турарлары ол.
Афган дайынынга киришкеш, маа­дырлыы-биле амы-тынындан чарылган Орлан Кожаганың чырык адынга тураскааткан респуб­лика чергелиг улуг маргылдааны Булуң-Терек суурнуң чону, ол маадырывыстың дөргүл-төрелдери 3 чыл улаштыр эрттиргеш, шүүлген мөгеге машина шаңналын тургусканнар. Республиканың Чаан мөгези Са­йын-Белек Түлүш, Начын мөгелер Өвүр чурттуг Андрей Монгуш биле Тес-Хемден Сонам Соян олар аңгы-аңгы чылдарда шүглүп үнгеш, машина шаңналынга төлептиг болганнар.
Эрткен субботада Кызылда Субедей аттыг спорт ордузунга Чаа-Хөл кожууннуң төлээлериниң Чаа чыл бүдүүзүнде эрттирген маргылдаазы база солун болган. Олар ук хүрешти көөр дээш келген чонунга ак-чемин, чигир-боовазын үлеп, уран чүүлүн залга олурганнарга бараалгатканнар. Чаа-хөлчүлерниң чаңгыс чер-чурттуу, Тыва Республиканың алдарлыг артизи Айдысмаа Көшкендейниң ырлаанын залда олурганнар олуттарындан тура халчып келгеш, үргүлчүлелдиг адыш часкаашкыннары-биле уткуп турганнар.
85 килограмм деңзилиг мөгелер аразынга 97 кижи адын бижиткеш, хевис кырынче девип үнген. 8 мөге арткыжеге чедир ол килге Тываның шыырак дээн мөгелери ылгалып үнүп келди. Дөрт шыырак мөгелерниң санынче кирер эрге дээш хүрешке үдеп турар чылывыста 18 хар чедир аныяктар аразынга болган Наадым хүрежинге шүүлген Баасан Баткар биле ол хүрешке үжүүрлешкен Сүт-Хөл чурттуг Артыш Ооржак бо удаада база ужуражы бердилер.
Залга олурган көрүкчүлер боттарының ынак мөгелерин хей-аът киирип, дидим хүрежиринче сүмелеп олурдулар. Тываның өзүп орар аныяк мөгелериниң кайызы-даа бедик арга-дуржулгалыын көрүкчүлерге бараалгадып, дыка үр хүрешкениниң түңнелинде Баасан Баткар карак чивеш аразында ынак аргазын ажыглапкаш, эжин октап алды.
Артып калган дөрт мөгениң хүрежинге Чөөн-Хемчиктиң мөгези Артур Шагжыны Баасан Баткар, Улуг-Хемден келген Субудай Шойдуңну Өвүрнүң мөгези Ачыты Куулар олар октааш, шүүлде хүрешче үнүп келдилер.
Тываның Моол-биле кызыгаарлажып чыдар кожууннарында чурттап турар бистиң республиканың өзүп орар, шыырак мөгелери Баасан Баткар биле Ачыты Кууларның аразынга болган шүүлде хүрешке Баткар ук маргылдаага эки белеткенгенин көргүзүп, эжин октап алгаш, шүглүп үнген.
Аар деңзилиг мөгелерниң хүрежинге 78 кижи адын бижиткеннер. Оларның аразында 1 Чаан, 6 Начын мөге күжүн шенешкеннер. Чаа-Хөл кожууннуң аныяк мөгези Кежик Шыырап, Чөөн-Хемчиктен Орлан Монгуш, Сергелең Ондар, Начын Монгуш, олар шаңналдыг 8 мөгениң санынче киир хүрешкеннер.
Чөөн-Хемчиктиң Чыраа-Бажы чурттуг Шолбан Монгуш биле Каа-Хем кожууннуң мөгези Кызыл-Кат Кенден бо удаада ук маргылдаага эки белеткелдиин көргүзүп, боттарының онагларын удаа-дараа октап тургаш, 4 эң шыырак мөгелерниң аразынче кирип келгеннер. Бо салыгда Кызыл-Кат Кенден Сайын-Белек Түлүшке, Шолбан Монгуш республиканың Начын мөгези Улуг-Хем чурттуг Эртине Допуй-оолга тус-тузунда октатканнар.
Шүүлде хүреште Тываның Чаан мөгези Сайын-Белек Түлүш Начын Эртине Допуй-оолду октааш чемпионнаан.  Допуй-оол үжүүрлешкен.
Yнүп келир чаа 2017 чылывыстың баштайгы айында ук маргылдааны Ыраккы Тере-Хөл кожууннуң төлээлери эрттирери-биле шилчип чоруур Кубокту, ужа-төштү байырланчыг байдалга Чаа-Хөл кожууннуң төлээлеринден  хүлээп алганнар.
Владимир ЧАДАМБА.
Авторнуң тырттырган чуруу: Чаа-Хөл кожууннуң төлээлери.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.