1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧАА ЧЫЛДЫҢ ДҮНЕЗИ 11 ЧАШ УРУГНУ БЕЛЕККЕ БЕРГЕН

Тывага чаа чылдың дүнезинде 6 оол, 5 кыс, ниитизи-биле 11 чаш уруг төрүттүнген. Оларның эң-не баштайгызы Тываның Перинаталдыг төвүнге дүнекиниң 12 шак 7 минута турда 3 кил 970 гр. деңзилиг, узуну 53 сантиментр оол төрүттүнген. Аас-кежиктиг ава Тожу кожуундан 36 харлыг Эльвира Кушкаш болган. 
Эльвира Кушкаштың өөнүң ээзи болгаш төрелдери Чаа чылдың дүнезинде чиигептер боор деп чугаалажып турган-даа болза, аныяк авага оглунүң 2017 чылдың бирги өпеяазы болуп төрүттүнгени онзагай болуушкун болган. Ада-ие Чаа чылдың эң-не улуг белээ болган оглунга Сайын-Белек деп атты тыпсырын дугурушканнар. Ол ат оглунга быжыг кадыкшылды, өөрүшкүнү, спортчу күш-шыдалдыг мага-ботту сөңнээр боор дээрзинге идегеп турарлар.
Бирги чаш төлдүң авазы Элвира Кушкаш Тожу кожууннуң Адыр-Кежиг суурда эге класстар башкызы, а ачазы Виталий Кушкаш аңчы. Сайын-Белектиң чаяаттынганы оларның ажы-төлүнүң оол, кыстарын деңнештирген. Оларның уруглары 17, 13, 2 харлыг, а эң бичиизи Чаа чылдың дүнезинде төрүттүнгени ол. 
Чаа чылдың дүнезинде бир дугаар чиигээн авага байыр чедирери-биле Тываның Чазааның мурнундан Чазак Даргазының бирги оралакчызы Органа Натсак коляска биле чаш уругну эмчиден үндүреринге ажыглаар комплектини белекке берген. Ол ышкаш Тываның Кадык камгалал яамызындан сайыттың ие болгаш чаштар талазы-биле харыылап турар оралакчызы Елена Филимовна, Перинаталдыг төптүң кол эмчизи Шолбан Хопуя олар Чаа чылдың дүнезинде чиигээн­ өске-даа иелерге байыр чедиргеннер. 
Чылдың-на Перинаталдыг төпке Чаа чылдың дүнезинде бир дугаар чиигээн иени төлү биле катай аңгы соодукчулуг, телевизорлуг, чанында арыгланып чунар черлиг тускайлаттынган өрээлге чыттырары чаңчыл апарган. Бо удаада ол өрээлге Сайын-Белек авазы-биле чыдар аас-кежиктиг болганнар.
Бистиң корр.
 
“КҮЗЕЛДЕР  ШИВИЗИ”
 
ТР-ниң Аныяктар Чазаа үш дугаар чыл “Күзелдер шивизи” деп ачы-дуза акциязын эрттирген. Ооң ачызында киржикчилер социал байдалы чогумчалыг эвес, харык-шинээ кызыгаарлаттынган уругларның күзелдерин күүседип турар.
Ачы-дуза акциязының информас­тыг деткикчизи болур “Тыва” КТРК-га дорт эфир үезинде Росгвардияның Тывада килдизиниң начальнигиниң хүлээлгезин түр күүседип турар Сергей Долженко ооң ажылдап турары албанның аңаа киржир күзелин илереткен. Эфирге республиканың дыңнаары кошкак уругларның школа-интернадының өөреникчизи, 10 харлыг Кежик Донгактың чагаазын номчаан. Ол Соок-Ирейден кимонону белек кылдыр дилээн турган.  Кежик каратэге улуг сонуургалдыг.
Декабрь 27-де дыңнаары кошкак уругларның школа-интернадынга Чаа чыл байырлалының үезинде полковник Сергей Долженко база аалдап четкен. “Кежик, мен Соок-Ирейниң даалгазы-биле чор мен. Спорт-биле өңнүктежип турар эр хей-дир сен. Өөредилгеңге база спортчу  аренага чедиишкиннерни күзеп тур мен. Чаа чыл-биле!” – дээш, спортчу оолга кимонону болгаш “чигирзиг” белекти тывыскан.
Чаа чыл бүдүүзүнде уруг бүрүзүнүң күзели албан бүдер ужурлуг хуулгаазын үе болгай. 
Виктория  АЙМАА.
 
ТЫВАНЫҢ БАШТЫҢЫ РЕСПУБЛИКАНЫҢ ПРАВОСЛАВ ЧҮДҮЛГЕЛИГ ЧОНУНГА БАЙЫР ЧЕДИРГЕН
 
«Ханы хүндүткелдиг Владыка Фео­фан! Кызыл епархиязының хүндүлүг шажын ажылдакчылары база Тыва Республиканың хөй националдыг чону! Силерни Христостуң төрүттүнген хүнүнүң байырлалы-биле чүрээмниң ханызындан байыр чедирип тур мен! 
Христостуң төрүттүнген хүнүнүң ба­йырлалы кижи бүрүзүнге чырык идегелди эккээр, эки чүүлге бүзүрелди быжыглаар, чаагай сеткилди, шыдамык чорукту, ачы-буянны сөңнээр.
Кызыл епархиязы база православ чүдүлгелиглер бистиң ниитилелдиң чугула кезээн тургуспушаан, республикага этноконфессиялыг хамаарылгаларны таарымчалыг болдурарынга, сүлде-сүзүүвүстү, социал-экономикавысты сайзырадырынга улуг үлүүн киирип турарлар. 
Эргим чаңгыс чер-чурттугларым! Силерге быжыг кадыкшылды, ажыл-херээңерге чедиишкиннерни, амыр-тайбыңны күзедим!» — деп, Тываның Баштыңы Ш.В. Кара-оолдуң байыр чедириишкининде бижип турар.
 
САКТЫЫШКЫН КЕЖЭЭЗИ
 
Январь 7-де Тываның күрүне филармониязынга Россияның шериг оркестриниң кол дирижеру, РФ-тиң алдарлыг артизи, ТР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы, генерал-лейтенант Валерий Халиловтуң чырык адынга тураскааткан сактыышкын кежээзи болуп эрткен. Тыва чурту-биле харылзаазы быжыг генерал-лейтенант каш удаа келгеш, республиканың хөгжүлдезинге үлүг-хуузун киириштирип турган. 
Ол концерт үезинде Тываның Чазаа­ның Даргазының оралакчызы Анатолий Дамба-Хуурак күрүне филармониязынга кол дирижер Валерий Халиловтуң адын тывысканының дугайында Чарлыкты таныштырган.
 
СҮТ-ХӨЛДЕ…
 
Январь-5-те ТР-ниң көдээ ажыл-агый сайыдының хүлээлгезин түр күүседип турар Данзы-Белек Эртине "Аныяк өг-бүлеге — кыштаг" деп төлевилелдиң киржикчилери-биле ужурашкан. Улаштыр Кызыл-Тайга суурда аныяк малчыннарның кыштаанга чедип, оларга Чаа чылдың белек-селээн берген. 
Ол ышкаш ТР-ниң культура сайыды Алдар Тамдын Ак-Даш суурга ажыл-агый аайы-биле сургакчылап четкеш, удуртукчулар-биле ужуражып, 2017 чылда суурга көдээ Культура бажыңын тудар дугайында чугааны кылган.
 
КЕЛИР ҮЕНИҢ ЭМЧИ КАДРЛАРЫ
 
ТР-ниң Кадык камгалал яамызынга чурттуң медицина талазы-биле дээди өөредилге черлериниң доозукчулары-биле чаңчылчаан ужуражылга болган. Ужуражылгага өөредилгезин доозупкаш, Тывага ажылдаар күзелдиг 40 хире студент келген. Кадык камгалал сайыдының оралакчызы Күдер Монгуш мындыг ужуражылгалар кадрлар айтырыын шиитпирлээринге улуг дуза болур деп демдеглээш, «Көдээ черниң эмчизи» деп программа бо чылын уламчылап турарын чугаалаан. Ол ышкаш амгы үеде республикага наркологтар, психологтар, неврологтар, УЗИ эмчилери, хирургтар, гинекологтар чедишпезин доо­зукчуларга дыңнаткан.
 
Кожууннардан медээлер
Улуг-Хем
ДАҢ-ХАЯА, ДИАНА, ДАРИНА
 
Улуг-Хем кожуунга чаа үнүп келген чылда Шагаан-Арыгдан аныяк өг-бүле Аян, Аржаана Чөревелерниң ийиги кызы декабрь 31-ден январь 1-де даңгаар эртен төрүттүнген. Чаа чылда төрүттүнген чаштың деңзизи 2806 грамм. Аныяк ада-ие даңгаар эртен төрүттүнген боорга, бичии кызын Даң-Хаяа деп адап алганнар. 
Ооң соонда Салгал Оруспай биле Айрана Кууларның 4 дугаар кызы 06 шак 55 минута турда 3480 грамм деңзилиг, 51 см дурт-сынныг болуп төрүттүнген. Аныяк эмчи Чечена Иргит чырык чер кырынга бичии кыстарны хүлээп алган хинин кескен авазы болган. 
Үш дугаар кыс Хайыракандан аныяк өг-бүле Владимир, Чечен Кара-оолдарның 2-ги кызы январь 2-де 09 шак 50 минута турда  3236 грамм деңзилиг, 53 см дурт-сынныг төрүттүнген. Бичии чаштың хинин кескен эмчи-авазы Салбак Владимировна Кыргыс.
Бо чылдың баштайгы хүннеринде төрүттүнген кыстарны авалары Даң-Хаяа, Диана, Дарина — «Д» деп үжүктен эгелээн аттар-биле адап алганы солун болган. Кожууннуң удуртукчулары аныяк аваларга байыр чедирип, белектерни берген.
Тес-Хем
«ХӨГЛYГ СТАРТТАР», МАССАЛЫГ ЧУҢГУЛААШКЫН
 
Тес-Хем кожууннуң бүгү сумуларынга январь 1, 2 хүннеринде массалыг янзы-бүрү спортчу хемчеглер болуп эрткен. 
Кожуун төвүнге стол теннизинге ниитизи-биле 42 эр-херээжен кижи киришкен. Эр улус аразынга Самагалдайдан Амир Кунаа, херээжен улус аразынга Чыргаландыдан Чимис Балдыржаа шыырак оюнун көргүскеш, бирги черге төлептиг болганнар. 
Берт-Даг сумузунуң арбаннары «Хөглүг старттар», массалыг дагдан чуңгулаашкын эрттирген. Аңаа ниитизи-биле 40 кижи киришкен. Башкылар арбаны кашпагай, демниин көргүскеш, бирги черни тиилеп үнген.
Чыргаландының школачылар аразынга баскетбол маргылдаазынга 8-ки классчылар бирги черни чаалап алганнар.
Январь 1-де О-Шынаа сумузунга 3 херээжен команда хол бөмбүүнге маргышканнар. Аныяктар командазы бирги черни алган. Январь 2-де хол бөмбүүнге эр командалар аразынга 1-ги черни Октябрь арбаны алган.
Y-Шынаа сумузунга арбаннарның эр командалары хол бөмбүү база баскетбол маргылдааларын эрттирген.
Чаа чылдың дыштаныр хүннеринде бүгү кожуунга ниитизи-биле 485 киржикчилиг 8 спортчу-массалыг хемчеглер эрткен.
Өвүр
ЧАА ЧЫЛДЫҢ БӨМБYY
 
Январь айның 5-6-ның хүннеринде Өвүр кожууннуң төвү Хандагайтыга чылдың-на эртип турар шилчип чоруур кубок дээш «Чаа чылдың бөмбүү» деп эр болгаш херээжен командалар аразынга хол бөмбүүнүң маргылдаазы болуп эрткен. Аңаа 12 эр болгаш 5 уруглар командазы киришкен. Ниитизи-биле 115 ойнакчы киришкен. 
Оюннуң бирги хүнүнде ойнакчылар кежээ 22.00 шакка чедир ойнааш, Геннадий Тумат аттыг культура төвүнге аныяктарга эрттирген кежээки дыштанылгага танцы-самнап кежээлээннер. 
Ийиги хүнде дүнекиниң бир шакка чедир изиг-изиг болган оюннар түңнелинде оолдарның болгаш уругларның бирги черин болгаш шилчип чоруур Кубокту, шыырак оюнун көргүскеш, Дус-Даг сумузунуң командалары ийи дугаар чыл улаштыр ап турарлар. Оолдар аразынга ийиги черни Ак-Чыраа сумузунуң командазы алган. Бо команданы аңгы мактап каары артык эвес. Чүге дизе ойнакчыларының хөй кезии 8-9 класс бичии оолдар, а оюнунуң деңнели эң бедик деп залга олурган бүгү чон бадыткап болур. Yшкү черни Солчур сумузунуң оолдары чаалап алган. Уругларның ийиги черин база кончуг дээн шыырак Чаа-Суур кыстары, а үшкү черни Ак-Чыраа кыстары чаалап алган.
 
ПЕНСИЯ НАЗЫНЫН УЗАДЫР
 
Амгы үеде Россияда ниити тургустунган пенсиялаар назы-хар херээженнерге 55, эр улуска – 60 хар. 2017 чылдан эгелеп күрүне ажылдакчыларынга пенсия назынын чоорту улгаттырар – чыл санында 6 айлап тургаш, ынчалдыр хе­рээженнерге 63 хар (2032 чылга чедир), эр улуска 65 хар (2026 чылга чедир) четкиже немээр. Шак мындыг өскерилгелер киир­ген федералдыг хоойлу 2017 чылдың январь 1-ден эгелеп күштүг болуп кирер.
Ук өскерилгелер кымга хамаар­жырыл? Чаа дүрүм Россияда күрүне болгаш муниципалдыг албан-хаак­чылар кылдыр ажылдап турар кижилерге хамааржыр. Чижээ, 1957 чылдың март 1-де төрүттүнген албан-хаакчы эр кижи дижик. Ол 60 хар 6 айлыында пенсиже үнер азы 2017 чылдың сентябрь 1-де пенсиялаар.
Билип алыр чүүл: чаа дүрүм чүгле ажылдап турар күрүне албан-хаакчыларынга хамааржыр. Бир эвес ол ажылдакчы күрүне ажылындан халажыр болза, чаа өскерилге аңаа хамаарышпастай бээр болгаш ол кижи ниити дүрүм езугаар пенсияже үнүп болур. Ооң санында хуусаадан эрте кылдыр-даа пенсиялаар эргелиг.
Чижээ, 1965 чылдың май 1-де төрүттүнген эр кижи соңгу чүктүң стажын ажылдап алган болза, 55 харлыында азы 2020 чылда пенсия­же үнер. Эр кижи 55 харлыында муниципалдыг албанга ажылдап турган, оон 57 харлыында, 2021 чылдың июль 1-ден ол ажылдан халажы бээр болза, 2021 чылдың июль 2-ден, 57 харлыында кыраанының пенсиязынче үнер эргелиг апаар.
Улгаттырган пенсия назыны албан-хаакчының эр-кызындан хамаарылгалыг болур бе? Ийе, хамаа­рылгалыг болур, чүге дээрге херээжен ажылдакчы мурнунда эр улустан 5 хар эрте үнүп турган болза, моон соңгаар ылгалы чүгле 2 чыл апаар (63 хар – 65 хар).
Хуусаадан 5 чыл эрте үнүп турар (чижээ, соңгу чүк районнарында чурттап турар) албан-хаакчыларга пенсия назынын улгаттырар өскерлиишкин хамааржыр бе деп айтырыг бар. Хоойлуда көргени-биле, оларга база дорт хамааржыр. 
Ол ышкаш күрүне албан-хаак­чыларының стажының үргүлчүлел­дии 15 чыл турганындан, чыл санында 6 ай немежип тургаш, чоорту 20 чыл чедир улгадыр. 
Ажылдаан чылдарын барымдаа­лап, чамдык күрүне албан-хаакчылары эрги дүрүм-биле пенсияже үнүп болур. Аңаа дараазында байдалдар хамааржыр:
  • Күрүне албанынга ажылдаан чылдары четчир болгаш оон 2017 чылдың январь 1-ге чедир үнгенде;
  • 2017 чылдың январь 1-де күрүне албанында ажылдап-даа турар болза, ол ажылга стажы 20 чыл бар болза;
  • 2017 чылдың январь 1-де күрүне албанында ажылдап-даа турар болза, күрүне ажылынга стажы 15 чыл болгаш кыраанының (инвалид болганының) пенсиязын алыр эргези 2017 чылдың январь 1-ге чедир тыптып келгенде.
Чугула чүүл! 2017 чылдан күрүне албанынга ажылдаар эрге, мурнунда турганы ышкаш, 60 хар эвес, а 65 хар кылдыр узаттынган.
Бо талазы-биле билдинмес айтырыгларга консультация алырда, Россияның Пенсия фондузунуң Тыва Республикада салбырының 9-60-60 дугаарлыг «изиг шугум» телефонунче долгаар.
Саяна Монгуш.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.