1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧАДААН ХЕМ ДАЖЫП, МӨӨРЕЗЕ-ДАА...

Фестивальдың аалчылары

Чай санында тываларның Наа­дымы ышкаш солун, сорунзалыг байырлалдарның бирээзи – бүгү-делегейниң дириг хөгжүм фестивалы «Үстүү-Хүрээ» болуп турар. Бо чаа эрткен Наадымга улаштыр июль 18-22 хүннеринде Чадаана хоорайның үстүнде аяң-шыктыг, ногаан ыяш өзүмнерлиг, чараш бойдус чурумалдыг ортулукка иштики, даштыкыдан аңгы-аңгы жанрларның музыкантылары он тоску фестивалынга чыглып келгеннер.

Ыры-хөгжүмнүң болгаш чүдүлгениң «Үстүү-Хүрээ» фестивалының чыл санында июль ортанда болур үезин четтикпейн манап турар кижи-ле көвей. Ону чүгле музыкантылар эвес, дириг хөгжүмнүң мөгейикчилери база анаа көрүкчүлер сонуургавайн канчаар. Ынчалза-даа бо чылын чаъс-чайыктың ужун иштики-даштыкыдан келген музыкантыларны мага хандыр дыңнаар арга дендии кызырылган. Фестиваль ортулуунче кежер Чадаа­на хем эриин ашкаш, чер ажа кызыл божа апарган хайнып-мөөреп чыдыр-ла. Көвүрүгнүң изи-сомазы безин көзүлбес, шагда суг дүвүнде барган. Бис, «Үстүү-Хүрээни» болгаш кожуун Наадымын чырыдар дээш баткан «Шын» солуннуң ийи ажылдакчызы: Ася Тюлюш база мен ол чарыкче кежеринден арай сезиндивис.

Чүгле күштүг КамАЗ долганып чорааш, та кайда кежиг бар чүве, ону таварыштыр улусту кежирип турар диштилер. Ынаар чиик машиналар углаар дээр ужур-даа чок. Хем дажываанда, эге хүннерде чиик машиналары-биле кеже берген улус аңаа суг сыыгаарын манап каш-даа хонуп болурлар деп-даа турдулар. Фестивальчыларның улуг хөгжүм херекселдерин, майгын хоора­йын бетинче көжүрер дээрге, дыка берге болган. Ынчангаш олар ол ортулуунга артып каарын шиитпирлээннер. Байдал ындыг болганда, ам канчаар, Чадаана хоорайның иштинде болуп турар кожуун Наадымының хемчеглерин сонуургап кежип келген хөгжүмчүлер болгаш аалчылар-биле чугаалажып алыр деп дугуруштувус. Чугаалашкан улузувус колдуунда-ла туристер болду. 

Оларның бирээзи – Франциядан келген Грегуар Адер. Чугаалажы бээривиске, мырыңай солун кижи болуп-тур ийин. Франциядан бо чылдың январь айда үнгеш, бодунуң каяа-даа маңнап шыдаар «Судзуки» дээр чиик автомашиназы-биле аян-чорук кылып чоруур. Ол Ортаакы Азияны таварып, ниитизи-биле 39 муң км хемчээлди эрткеш, Чадаанада «Үстүү-Хүрээ» фестивалынче чедип келген. Ооң дугайында интернетте орук айтыкчызындан көрүп билип алгаш кээрге, харалаан, агаар-бойдус мындыг болган. Чүгле хоо­рай иштинде сесерликке Мани хүртүзүнүң ажыдыышкынын база Үстүү-Хүрээниң эрги ханаларын сонуургап көрген. Бис ооң-биле Тываның ол ыдыктыг черинге ужуражып чугаалаштывыс.

Грегуар Адер орус дылга барык арыг чугаалаар болду. Каяа ынчаар эки орус­тап өөренип алганын айтырарымга, Францияда кайы-даа дылды өөредип турар, ооң санында «тыва дылды безин» деп баштактанды. Баштай ол француз-орус дылдарга очулдурукчу болуп ажылдап турган. Амгы үеде ол эмнээшкин шугумунда, чүгле бот-хуу практикалыг эмчи болуп ажылдап чоруур, ынчангаш 9 ай шөлээлеп алгаш, январь айдан бо үеге чедир хостуг аян-чорукчу болуп келгени ол. "Ортаакы Азияның кайы чуртту силерге эң тааржыр болду" — деп сонуур­гаарымга, "Таджикистан" — диди. "Ында чоннуң амыдырал-чуртталгазы ындыг-ла амыр эвес, бир элээн шору улуг районнуң электри чырыы ийи чыл иштинде кыппайн турар, шак ындыг түреңги байдалы бар-даа болза, таджиктер эки чаагай сеткилдиг, бөдүүн чон болду, мээң сагыжымга кирди" — деп, ол чугаалап олурду.

Чүге ындыг узун аян-чорук кылып чоруурун сонуургаарымга, ол: «Мээң шагдан тура изиг күзелим-дир, кижи дириг чо­рааш, күзелин ыяап-ла боттандырар ужурлуг» — дей-дир. Доллар, евро акшаларның үнези улуг болганда, Россияга, Ортаакы Азияга чарыгдалдарны тоор-даа хире эвес болду. Грегуар-биле кады журналист Кароль Коэн аян-чорук кылып, шупту-ла чүвени чурукка тырттырып ап, бодунуң ажылдап турары «Фишай» деп (тывалаарга, «балык караа» дээн) солунунче материалдарны чораан черинден чорудуп чоруур. Электроннуг үеде магалыг апарган ышкажыл, кыдыг-кызыгаар, үе-шак деп чүве чок. Кароль Коэн дедир Францияже ээп чанарда, Сибирьниң бир хоорайындан самолет-биле ужуптар, а Грегуар Иркутск хоорайдан Францияже чааскаан углаптар. Бо ийи француз аян-чорукчуларның көрген-билгени бажын ажыг, ынчангаш Ортаакы Азия болгаш Россияга чораанын ном кылдыр үндүрүптер чадавас, келир үениң планнары-дыр.

Шак-ла ынчалдыр Тываже аян-чорук кылып келген аныяктар – Москваның медицина-стоматология университединиң бешки курсчузу Эртине Салчак, Москва­ның күрүне университединиң биология факультединиң студентизи Лариса Поздняк, Пермь хоорайдан Игорь Михайлов, Томскиниң күрүне университединиң даштыкы дылдар факультединиң студентизи Вероника Монгалбии, Красноярск хоорайда ажылдап, чурттап чоруур Ай-Хаан Ховалыг «Үстүү-Хүрээ» фестивалын көөр дээш, албан-биле чедип келгеннер. Тыва студентилер харын чайын дыштанып келгени чугаажок, а Москвадан Лариса, Пермьден Игорь – автостоп-биле туристеп келгеннер. Оларга Чөөн-Хемчик кожууннуң сумулар чагырыкчылары боттарының стадион чанында тип алганы маңган ак өөнде аяк шайын кудуп, изиг-ханнадып турар болдулар.  

Ол аныяктарның чараштарын, эвилең-ээлдээн, биче сеткилдиин дораан эскердивис. Красноярскиде фотограф болуп ажылдап турар Ай-Хаан Ховалыг уран чүүлдүң график-дизайнери болуп алгаш, ажылдарын Инстаграмда үндүрүп турар, ону сонуургап көрүп болур силер.

База бир солун кижи – Красноярскиден Станислава Гаврилюк. Ол «Үстүү-Хүрээ» фестивалының шагдан тура мөгейикчизи, ам мооң-биле чеди дугаар кээп турары ол. Хостуг чурукчу, ус-шевер мастер. Бо удаада уран каасталгаларын эккелген, эттеп каан хой кештери садып турар улустуң чанында турупкан, оозун чонга бараалгадып турду. Бир солун кылып турган ажылы – славян чоннарның окарина дээр хөгжүм херексели. Чеди чыл бурунгаар Тывага кээп тургаш, тыва хамнар-биле таныжып алган, ам «Адыг-Ээрен» хамнар ниитилелиниң кежигүнү. «Шагда мээң хамнап шыдаар чаяанымны хүндүлүг өгбевис Монгуш Кенин-Лопсан билгеш, оруум ажыдып, йөрээп берген чүве» — деп чугаалады. Красноярскиже ээп келгеш, тываларның болгаш славян чоннарның чаагай чаңчылдарының дугайында ном бижип үндүрерин планнап турар.

Тыва аътка тураскаал

Фестивальдың аалчылары ко­жуун Наадымының хемчеглерин кончуг сонуур­гап көргеннер. Наадым-даа дыка аянныг болуп эрткен. Стадионга театржыткан көргүзүг, Мани хүртүзүнүң ажыдыышкыны, аътка тураскаал…

Бора-Булак ховузунда трассадан ырак эвесте шаап чоруур аътка тураскаалдың автору Геннадий Куулар. Аът чарыштары болуп эртип турар сураглыг Бора-Булакка тыва аътка тураскаал тургузар дугайында идея ооң бажынга шагда кирип чораан, ол күзелин үш чыл бурунгаар боттандырып эгелээш, ам-на төндүр бүдүргени ол. 

Геннадий Дамдынович Тыва Рес­публиканың дириг амытаннар болгаш сугнуң биологтуг курлавырларын камгалаар күрүне комитединиң удуртукчузу. Ол ажылының аайы-биле-даа, черле төрээн Тывазының анаа чурттакчызы-даа болуп, бойдузун камгалаар, каас­таар, улам каас-шиник, бай-байлак болдурар дээш, чүткүп чоруур кижилерниң бирээзи. Тыва уксаалыг аътка тураскаалды ол бодунуң акша-хөреңгизи-биле кылдырткан. Акша-төгерик-биле дузалашкан эш-өөрүнүң аттарын тураскаалдың артында бижип каан болду. Элээн хөй акшаны салганнарның бирээзи – Чазак Даргазының оралакчызы Байбек Монгуш. Аътка тураскаал чанында үш адагашта чаражы кончуг хей-аът, сүлде туктары сырында аянныг чалгып турар.

 Геннадий Дамдынович аътка турас­каалдан аңгыда бодунуң өскен-төрээн Чөөн-Хемчик кожуунунуң девискээринде улуг эвес-даа болза, иелерге (Үстүү-Хүрээже кирер орукта) база адаларга тураскаалдарны кылдыртып каан. Мактанчыг-дыр, шыдаар-дыр, эр хей!

Чаныш-сыныш чок хөгжүмчүлер

Фестиваль болуп турар аяңче эртип чадап каан улус, ам канчаар, интернетте информация-биле кызыгаарланыр болган-дыр бис. Июль 20-де медээлээ­нин допчулап көрейн: Уран чүүлдүң ук фестивалының сураглыг үндезилекчизи, ооң «адазы» Игорь Дулуш-биле телефонга чугаалажырывыска, хем дажый берген-даа болза, көвүрүг идегелдиг, күзээн улус оон эрте бээр диди. Кызылга дөрт катап концерт үндүрген, Москвадан гобоист Алексей Балашов, «Голос» төлевилелдиң киржикчизи ыраажы Наргис база өске-даа хөгжүмчүлер фестивальчы ортулукта чеде бергеннер. Фестивальга кымнар чырып кээрлерил? Чижээ, Саян артындан: Якутиядан ансамбль «Йэрпэйэдиэ», Красноярск хоорайдан фольклор ансамбли «Славяночка», Уфа хоорайдан – Sahara Camels, Вологдадан – «Два Егора», Москвадан «Ауника», Experiens, Омск, «Знак ветра», Москва, KAILAS Band, Индия, Россия, Harmony in Grotesque, Красноярск, Hant Project, Омск дээш өскелер-даа. Ол ышкаш Моолдан, Великобританиядан төлээлер келген. (Моолдуң даштыкы узун, чараш автобузу чагырга хериминиң иштинде турду, боттары хем ындында болбайн аан).

Бистиң симфониктиг оркестривис үш концертти үндүрер. В. Токаның сураглыг «Тайга симфониязы» тыва рок-музыкант Альберт Кувезинниң киржилгези-биле күүсеттинер. «Ят-Ха» ансамбль (сос­тавында Альберт Кувезин, Евгений Ткачев, Теодоро Сципио, Шолбан Монгуш), база ат-сураа алгып эгелээн «Хартыга» бөлүү, Моолдан аалчылар Саруул-Ода Сугарга удурткан «Баян Монгол» джаз-бенд, Тываның «Тува джаз бенд» болгаш өске-даа алдар-сураглыг хөгжүмчүлер кайгам­чык дириг хөгжүмүн бараалгатканнар.

Чеже-даа агаар-бойдустуң чаңнааш­кыннары турза, фестивальчы ынак ортулуун кагбаан хөгжүмчүлерниң ыр-шоору, дириг хөгжүмү хем кежилдир, стадион чоогунга чиртиледир дыңналып турду. Ыры-хөгжүмнү боой тудар күш делегейде чок. Тываның ёзулуг-ла культурлуг брендизи – онзагай ылгавыр демдээ, сүлдези апарган, чоннуң ынак «Үстүү-Хүрээ» фес­тивалы келир чылын 20 чыл юбилейин демдеглээр. 

Надежда ЭРГЕП.  

Ася ТЮЛЮШТУҢ тырттырган чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.