1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

"ЧАДАГАН" - ТООЛЧУРГУ ШИИ

Тываның улустуң чогаалчызы А.А. Даржай «Чадаган» деп шүлүглелди 2003 чылда бижээн. Чогаалчы дириг тургаш-ла режиссер Алексей Ооржак-биле хөгжүм херексели – чадаганның канчаар тывылганының дугайында тоолчургу шүлүглелди шии кылдыр тургузарын сүмележип турганнар.
ТР-ниң алдарлыг артизи, Россияның театр болгаш уран чүүл институдунуң «Шии театрының режиссеру» салбырын бо чылын доозуп турар аныяк режиссер Сайдаш Монгуш «Чадаганны» диплом ажылын камгалаа­ры-биле хөгжүмнүг тоолчургу шии кылдыр тургускан. 
Энир чылын апрель 22-ниң хүнүнде Улустуң чогаалчызы, шүлүкчү А.А. Дар­жай­ның ыраажы чүрээ сокпайн барган-даа болза, ооң чогаалдары чон аразынга мөңгеде дириг артар.  
Апрель 21-22 хүннеринде чогаалчының чырык адынга тараскаадып база «Чадаганны» четтикпейн манап турган чонга чаа шиини тыва театрның сценазынга бараалгаткан.
…Дириг хөгжүмнүң бурун аялгазынга үдеткен ыдыкчының ыяңгылыг өткүт үнү шииниң эгезинде-ле көрүкчүлерниң сонуур­галын сорунзалап, оларны чайгаар-ла кайгамчык чараш тоол оранынче чедип киире бээр. Хаанның өргээзи. Бай ызыгуурлуг ийи кадын хаанга ооң изин салгаар оол божуп берип шыдаваан. Хаан аңаа шугулдап, дүжүметтерин келдиртип алгаш: «Ызыгууртан байлар уруглары эр төл божуп шыдавас чүве болганда, мээң оруум изээр тажы божуп бээр карачал кадындан тып эккелиңер!» — деп дужааган. 
Чараш кыстар көвей-даа болза, чаңгызы-даа хаанның сагыжынга четпес болган. Дүжүметтер үш-дөрт хонук дургузунда ол чоок-­кавыны эргий кезээш, дээргизинге тааржыр уруг тыппааннар. Чөгел төткен дүжүметтер кадыр-бизең ыдык тайганың шыпшыынга барып, саңын салып, ча­жыын чашкаш, Таңды ээзинден сүме дилеп, чүдүп тейлээннер. Таңды ээзи дүжүметтерге туруг-хаяларлыг даглар аразында чурттап чоруур аңчының чалыы-чараш чаңгыс уруун сүмелээн.
Дүжүметтер аалга келгеш, ашак-кадай­ның чаңгыс уруун эп-чөп-биле дилээрге, уруг чөрүп-буруп, чөпшээрешпейн, амы-тынынга четтинер чыгап, хаядан халыыр деп турда, Таңды ээзи ооң кырынче суг чажыптар. Уруг миннип кээп, корга-корга дүжүп кээрге, элчиннер ону хүлүп-шарып алгаш, хаанның өргээзинче аппарганнар.
Ызыгуурундан бай кадыннарны хааны херекке албастай бээрге, бичии кадынга шугулдап, бүдүү ооң амы-тынынга чедер дээш оралдажып турарын уруг эскерип кааш, ийи кадынга өжежип, кырган хаандан чеже-даа чексинип турза, ооң аайынга кирип, оол божуп бергеш, «Кырган ыттың эниин эмзирбес мен» — дээш, дедир тепкеш турупкан.
Ыглап-сыктаан чаш төлдү алаактырып чадашкаш, адак сөөлүнде албатылары хаа­нынга: «Мону чүгле ыраажы, тоолчу ирей шыдаар» — деп дамчытканнар.
Хаанның элчиннери ол чоок-кавыда ады-сураа билдингир хөгжүмчү, тоолчу ирейни чалап эккелгеннер. Ирей хаанга бараалгап: «Аныяамда «арга-эзим ыраажызы – айлаң-куш дег эткир үннүг» диртип чордум. Уруун хоскан кадынны эгилдирери нарын херек-тир! Чөнүп-кырааным база кончуг» — деп-тир. Хайырааты хорадап: «Хаан чарлыындан эртер дээн кулугурну канчаар эвес мен» — дээш, кырганның чанынга кээрге, ирей: «Адыр, адыр… тос харлыг хой дүгүнден, тос чүс чыл чурттааш, чедиштир кургаан пар ыяштан эккелиңер! Ынчан, канчап билир, бир-ле чүве бүде бээр боор» — диген. Кулдар ирейниң чагыын дораан күүсеткеннер. Тос харлыг хойнуң дүгүнден хылдар ээргеш, чедиштир кургаан пар ыяштан ирей чадаган чазап ап-тыр эвеспе. Оглун эмзиреринден ойталаан кадынның чоогунга кажангызындан артык чидиг, өткүт, ыяңгылыг аялганы ирей чадаганга ойнавышаан, аакталып ыг­лаан чаштың хөңнүн тоожуп, иезиниң чүрээнче киир ыдыптарга, аныяк ава шыдажып чадааш, халып барып оглун эмзире берген.
Шииниң эң-не онзагай чүүлү — сценада дириг хөгжүм. Тыва сценага сөөлгү он чылдар дургузунда дириг хөгжүмге үдеткен шии болбаан. Тыва национал оркестрниң хөгжүмчүлери шииниң эгезинден төнчүзүнге чедир дириг бойдус аялгаларын, аъттың киштээрин болгаш маңнаарын, куштар эдерин, хат-салгын даажын дээш өске-даа үннерни өттүнүп, арыг бурун хөгжүм үделгези-биле тоолчургу төөгүнү кайгамчык чараш, уран-чечен кылдыр шимеп каастааннар.
Эрес КОЛ.
Виктория САЛЧАКТЫҢ 
тырттырган чуруу.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.