1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧАЙЛАГЛАРНЫ ЭРГИЙ КЕЗИП...

Октаргай четкизинде Тываны сонуургаан улусту аңаа эжиндирип чоруп тургаш, бо-ла эскерер. Чижээ, чайгы үеде Дус-Хөлге азы аржааннарга дыштанганын бижээш, чуруктарын салып каан болур. Россияның хоорайларындан болгаш харын-даа даштыкы күрүнелерден аалчыларның удаа-дараа кээп турары солун. Маңаа даянып алгаш, бистиң республикага көдээге аян-чорукту сайзырадыры-биле "Тывада эң-не үлегерлиг турлаг" деп мөөрейниң эрткен чылын болуп эрткенин улус сактыр боор. ТР-ниң культура яамызы республиканың ырак-чоок булуңнарындан кирген чагыглар езугаар түңнелди үндүрген. Республика чергелиг мөөрейге Чеди-Хөл кожуундан арат ажыл-агыйлыг малчын Буян Оруспайның турлаан шииткекчилер үнелеп көргеш, 500 муң рубль-биле шаңнаан.
   Оон ыңай Тес-Хем, Чөөн-Хемчик, Бии-Хем, Кызыл кожууннарның төлээлерин шаңнааннар. Улаштыр турлагларын хөгжүдүп, секпередип алзын дээш күрүнеден деткимчени көрүп каан.
Аңаа даянып алгаш, Тыва Чазактың удуртулгазының көдээге таарымчалыг аян-чорукту тургузуп, сайзырадыр сорулгазын тиилекчи болган Буян Делгер-оолович деткээн.
  Таңды уула-биле кожаланчып чыдар чеди хөлдүң эдээнде Кызыл-Тей деп чайлаанга сонуургап келген аян-чорукчуларны уткуп, хүлээр дээш докулчак ак өгнү тип, аът-хөлүн белеткеп эгелээн. Чурумалдыг, сериин чайлагга эко-аян-чорукту бодунуң кызымаккайы, тура-соруу-биле эгелеп турар аратка ТР-ниң көдээ ажыл-агый яамызының килдис эргелекчизи Сергей Оюн, база культура яамызында туризм талазы-биле айтырыглар харыылаар аныяк специалист Расул Сюрюн арга-сүмезин кадып, дузазын көргүзүп турарлар.
  Баштайгы дээрезинде чаңгыс ак өгнү тип каан, ам ийи дугаарын, оон майгыннар база тигер деп, малчын чугаалады. Чогум аян-чорук талазы-биле дуңмазы Алексей Оруспай дузалажып, ол башкарар.
Алышкыларның сорулгазы - аян-чорукчуларны чайлааның чөөн талазында ыдыктыг Баян-Сагаан деп дагже аъттыг агаарладыр, тыва чоннуң аъш-чемин канчаар кылырынга мастер-класстарны көргүзер.
Шынап-ла, мал кадарып чоруур болгаш дыка демниг улус чорду. Аалында мал-маганын кадарар, инектерин саар дузалакчыларлыг.
   Аян-чорукчулар бо чайлагга баргаш кидис өгге чурттаар, аъттыг агаарлаар, оолдар болза аътты шалбадаар, дериг-херекселинден тура сонуургап болур. Аян-чорукту көдээге мынчаар хөгжүдери дээрге-ле, эки арга-дыр. Чижээ, ол чайлагның чоогунда аржаан бар болза, аңаа барып эмненип ап болур, оон ыңай арыг агаарлыг боорда, дыштыг, төлевирлери база хөй эвес болур. Оруспайларның демниг бүлези удавас туристерни хүлээп эгелээр. Чеди-Хөлдүң делгемнерин эргий, кезип сонуургаар дээн улусту олар манап турар.
Ася Тюлюш,
Авторнуң тырттырган чуруктары.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.