1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧАЛГЫН БОЛГАН ТЫВА ДЫЛЫМ

Кижи төрүттүнген черлиг, төрел чоннуг, төрээн дылдыг.

Кижиниң төрүттүнген чери-ыдыктыг, төрел чону буянныг, төрээн дылы чоргааралы.

Тыва Республиканың Баштыңы Шолбан Кара-оолдуң үндүрген чарлыы-биле чылдың-на ноябрь 1-де тыва дыл хүнүн байырлап, демдеглээрин доктааткан болгай.

Ук чарлыктың кол сорулгазы тыва дылды моон-даа соңгаар сайзырадыры, ооң чиде бээр айыылын болдурбазы, ону күштелдирери деп бодаар-дыр мен.

Амгы бо үеде тыва культура уран чүүлдүң чоргааралы сыгыт-хөөмей каргыраа-ла болгай. Тыва оолдар, кыстар делегейниң хөй-хөй чурттарын кезип чорааш янзы-бүрү язы-сөөк чоннарның улуг сонуургалын чаалап алганнар.

Ол дээрге база тыва дыл-дыр. Тыва дыл турбаан болза сыгыт-хөөмей дээрден-даа дүжүп келбес, черден-даа үнүп келбес. Ол тыва кижиниң ханында чүүл-дүр.

Тыва дылды камгалаар, ону покталдырбас, ооң чиде бээрин болдурбас дугайында     солун-сеткүүлге, радио, телевидениеге эртемденнер, башкылар, журналистер бөдүүн бижикчилер хөйү-биле чырыдып келдилер.

Тыва дылды хумагалаар талазы-биле бурунгаар шимчээшкиннер, чедиишкиннер бар. Мен аңаа доктаавайын, чогаалчы, хүндүлүг өгбевис Чооду Кара-Күскениң дугайында чугаалаксадым. Ол тыва дылынга кайгамчык ынак, ону хүндүлээр, ону покталдырарынга шуут хөңнү чок. Ол тыва дылын мынчаар үнелеп чоруур.

- «Тыва дыл – эң-не Дээди эртиневис, бистиң езулуг чепсээвис. Ынчангаш тыва дылывысты алгап, алдаржыдып, ырлап шүлүктеп чоруулуңар.

 

Тыва дыл-тыныжывыс эртиневис ол.

 

Тыва дылга өртек турбас

Тыныжывыс, тынывыс ол

Тываларны тыва кылган

Тывызыксыг хуулгаазын ол.

«Тыва» деп дыл турбаан болза

Тывалар-даа турбас ийик

 

Улуг өгбевис чогаалчының тыва дылынга кайы хире ынаан, ону хүндүлээри үстүнде сөглеттинген каш одуруглардан-на кижи хандыр медереп, билип алыр-дыр. Кончуг чечен-мерген болгаш деңнеп четпес үнелел-дир.

Хөй чон чыылган черлерге театрга, стадионнар болгаш спортзалдарга чонга байыр чедирип тургаш, Тыва Республиканың Баштыңы Шолбан Кара-оол баштай тыва дылга кончуг тодаргай болгаш дорт, допчу кылдыр чугаалааш, ол-ла чугаазын орус дылга чугаалап каарга, дыңнап орган чон ону эки хүлээп алыр чорду.

Кижи эскерип чоруурга хөй чон чыылган черлерге колдуунда тозан хуу тыва чон болур чорду. Ылаңгыя тыва хүреш болган черге барык чус хуу тывалар чыглып келир болгай бис.

Сүбедей спорт ордузу кожууннарның ай санында тыва хүреш маргылдааларын эрттирип турар чери болур. Бир-ле катап база маңаа хүреш көрдүм. Залда чон шыгырт долдур олурупкан. Мөгелерниң ачыр-дачыр сегиржип алыышкыннары эгелээр мурнунда Чазактан келген улуг эрге-дужаалдыг даргага сөс берди. Ол сайыт чугаазын эгезинден төнчүзүнге чедир орус дылга чугааланнып каапты. Эскерип орарымга, көрүкчүлер ооң чугаазынче кичээнгей салбайын барды ышкаш, аразында чугаалажып эгеледи.

Чоокта чаа Кызылга «Тыва - бистиң өргээвис» деп аттыг көдээ черде чурттап чоруур салым-чаяаныгларның киржилгези-биле республика көрүлдези эрткен. Ону көрүп, сонуургап, мага-ханмадывыс. Боду амы-хуумда база дыка сонуургадым. Кежээзинде түңнел концерт болду. Шаңнал-мактал-даа хөй болду. Ол үеде Тыва Республиканың культура сайыды-биле республиканың профэвилелдер чөвүлелиниң даргазы кады сценаже үнүп кээп, артистерге байыр чедирип сөс алдылар. Бо удуртукчу даргалар база эгезинден эгелээш төнчүзүнге чедир чаңгыс-даа тыва сөс чугаалавады. Чүгле сайыт харын,   чугаазының эгезинде, «кежээкинин медизи» деп мендилешти.

Залда көрүкчүлер аразында өске нацияның төлээлерин-даа эскербедим. Бир эвес он-чээрби хире кижи орган-даа болза сайыт баштай бодунуң төрээн дылынга чугаалааш, ооң соонда орус дылга байыр чедирген болза тыва чонунга база өске-даа көрүкчүлерге хүндүткел болур ийик.

Тыва Республиканың Конституциязының (Үндезин Хоойлузунуң) 5-ки чүүлүнде тыва болгаш орус дылдар күрүне дылы болурун дорт айыткан. Ийе, хамааты кижи кажан каяа, кандыг дылга чугаалаарын боду билир, ону кым-даа хоруур эрге чок.

Ындыг-даа болза маңаа мындыг чижекти киириксеп тур мен. Тываның Улустуң чогаалчызы Александр Даржай орус, тыва сөстерни холуп-бүлүп чугаалаарынга шуут удур чораан. Ол мерген угаанныг өгбевис бир чүүлүнде мынчаар демдеглээн:

«Орус, тыва сөстерге холуп каан домакты шала быжырган чиг согажаны мээң мурнумга салып кааны-биле дөмейлээр мен…».

Бир теледамчыдылгага Кызыл-Мажалыка уруглар ойнаар шөлдүң байырлыг ажыдыышкыны болган дугайында медээге бир бир харыысалгалыг ажылдакчының чугаазы:

- «Бис уруглар ойнаар спортплощадканы ажыдып алдывыс, ам детская база игрушкалар-биле четчелээр бис…»

Эрткен чылын бир школаның 80 чыл болган оюн демдеглээринге белеткеннип тургаш оргкомитеттиң даргазы  организатор башкыдан айтырарга:

- «Организастыг план меропрятиелер, ооң иштинде спортивный, культурный болгаш өске-даа…» деп илеткээн.

Мындыг хевирлиг чижектер базым бүрүзүнде чүве-дир ийин. Чооку үеде ону эдип алыры дыка берге.

Эрге-дужаал туткан сайыттарны, даргаларны шүгүмчүлээр дээш эвес, а залда оларның мурнунда кандыг кижилер, кымнар олурарыл деп чүүлдү көрүп, билип алыры чугула болзун, мындыг частырыглар кылбазын дээш үстүнде чижектерни киирип тургаш, бижидим. Политика, социал айтырыглар, спорт болгаш культура дээш кандыг-даа айтырыгларга илектел кылып тургаш, тыва дылын утпайын, тыва чонун хүндүлээри чугула деп бодаар-дыр мен.

Амы-хууда тыва дылымга аажок ынак болгаш аңаа хүндүткелим күштүг, ол дээш сагыжым аарып чоруур болгаш бо чүүлдү бижидим.

 

«Тыва дылым турбаан болза,

Тывалар-даа турбас ийик…

                                Чооду Кара-Күске

 

Хирлиг-оол Конгар 

Күш-ажылдың хоочуну

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.