1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧАЛГЫН, ЧАКПА БОЛУП ЧОР СЕН, ТЫВА ДЫЛЫМ!

ДЫЛЫМ – ЧОРГААРАЛЫМ
Чер-чурту – ыдыктыг, төрел чону – буянныг, тө­рээн дылы – чоргаарал. Ки­жи чурттуг, төрел-чон­нуг, төрээн дылдыг болур. Өскен черим Мөң­гүн-Тайга кожууну. Тө­рээн черимге, төрел чонумга чор­гаарланып чоруур мен. Эң кол чоргааранчыг чүүл – кожууннуң улуг-биче чо­нунуң ада-өгбелеринден сал­гал дамчып келген  тыва дылынга кандыг-даа холуксаа чокка арыг чугаалажыры болур. 
Бистиң кожуунувус Моол Рес­публика-биле кызыгаарлажып чыдар болгаш, 1950 чылдың ортан үезинге чедир   мал өстүрүп, азырап чораан тыва араттар (ол үеде кызыгаар чагыларын, дилиндектерин тургуспаан турган) моол, казах малчыннар-биле кыш, чай чок кады-кожа чурттап чорааннар. Моолдар-биле кожа-хелбээ чурттап чораан өг­белеривистиң  чамдыызы моол дылга арыг чугаалаар турган. Оларның ажы-төлү, уйнуктары тыва дылынга арыг чугаалаар болгай. Тыва дылды өске дылга холуп хайнактавас деп чүве ол-дур ийин. 
Тыва дылдың шинчилекчилери, эртемденнер Мөңгүн-Тайга кожууннуң чону тыва дылды би­­лири болгаш чугаалаарының арыы-биле Тывада бирги одуругда деп үнелелди берген. Ол черле чөптүг. Аңаа чоргаарланып чоруур бис. Бо хүнде уруг­лар садтарында чаш уруглар-даа, школада өөреникчилер-даа, амгы үениң аныяктары-даа боттарының төрээн  дылынга чугаалажып, харылзажып турарынга  өөрүвес аргажок. Школаларда болгаш уруглар садтарында орус болгаш ан­гли дылдарны бичии уруглар өөренип турар. Оларның аразында орус, англи дылдарны  кончуг эки шиңгээдип ап турарлары хөй, ынчалза-даа олар төрээн дылын өске дылдар-биле холу­вайн, тыва дылынга арыг чугаа­лаар. Олар тыва дылынга чоргаарланыр болгаш кажан-даа, канчап-даа төрээн дылын утпастар. 
Тыва дылдың дарганы, каң­накчызы Долчуң Баазаңовна Хертек – РФ-тиң болгаш ТР-ниң улус өөредилгезиниң тергиини, алдарлыг ажылдакчы.  Мугур-Аксы ортумак школазының тыва дыл болгаш чогаал башкызы. Бежен ажыг чылдар дургузунда чүс-чүс өөреникчилерни төрээн дылынга өөреткен, эртемнерниң делгем оруунче үдеп каан хүн­дүткелдиг башкывыс. Ооң хөй санныг өөреникчилериниң аразында кандыг-даа алдар-аттыг улус бар. Хоочун башкывысты кезээ­де чылыы-биле сактып чоруур бис. Ол бо хүннерде-даа байлак арга-дуржулгазын аныяк башкыларга дамчыдып, ажыктыг сүмезин берип чоруур. 
Долчуң Баазаңовнаның өөре­никчилериниң аразында бо хүннерде боттарының чо­гаа­дыкчы болгаш уран талантызы-биле чонунга бараан болуп чоруур журналистер, чогаал­чылар, шүлүкчүлер эвээш­ эвес. Россияның журналистер эвилелиниң кежигүнү, хоо­чун журналист, шүлүкчү Даңгыт Чыдым, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, шүлүкчү Зоя Донгак, Россияның журналистер эвилелиниң ке­жигүнү,  чогаал­чы Лидия Иргит, салым-чаяан­ныг шүлүкчү Галина Мунзук олар баш­кы­зының каңнап, быжыглап каан тыва дылын алдаржыдып, делгередип чоруурлар. 
Тыва дыл чүгле ыры-шүлүкте эвес, тыва кижиниң каргыраа, сыгыт-хөөмейинде база  чаңгыланып, улам чараш хөөн киирип чоруур деп бодаар мен. Бир эвес тыва  дыл чок болза каргыраа, сыгыт-хөөмей аянныг, чараш хөөн кирбес-тир ийин. 
“Хөөмейим кагбас-ла мен
Хөмге суккаш, чүктеп аар мен.
Каргыраамны кагбас-ла мен
Хапка суккаш, чүктеп аар мен” 
— деп,  Тываның улустуң хөөмей­жилери Геннадий Тумат, Коңгар-оол Ондар, Кайгал-оол Ховалыг, Алдын-оол Севек олар төрээн Ты­вазын, төрел-чонун, төрээн дылын Америка, Азия, Европа чурттарынга сыгыт-хөөмей, каргыраа-биле алдаржыткан болгай. Тыва дылывыстың ол чурттарга  чаңгыланып тараа­ны ол. Моон-даа соңгаар төрээн дылывыс делегей чергелиг улам күштүг чаңгыланып, диңмиттелир дээрзинге бүзүрээр мен. 
ТР-ниң Баштыңы Ш.В. Кара-оолдуң Чарлыы-биле ноябрь 1-ни чылдың-на “Тыва дыл” хүнү кылдыр чарлаан. Чарлыкты үндүргени кончуг чүүлдүг болгаш үезинде болган. Чон ону кончуг деткип турар. Тыва дылдың моон соңгаар сайзыраарынга улуг идиг болуру чугаажок. 
2017 чылдың октябрь 21-де үнген 124 дугаарлыг «Шын» солунда “Ажылче – тыва хептиг” деп саналга хамаарыштыр амы-хууда бодалымны илередип көрейн. 
Ийе, ТР-ниң Баштыңы Ш.В. Кара-оолдуң бодунуң чону дээш, национал культуразы, чаңчылы, төрээн дылы дээш сагыжы аарып, бо айтырыгны көдүрүп турарын эки деп көрдүм. Тыва дылды моон соңгаар канчап  сайзырадырыл  деп ханы бодал сиңген санал-дыр деп билдим. Мен ол саналды деткип, каттыжып тур мен. Ноябрь 1-ниң хүнүн демдеглеп эрттирерде, чүгле эртем-практиктиг номчулгалар, конференциялар, ужуражылгалар-биле кызыгаарланмайн, национал идик-хевин кеткеш, культура одагларынга, спортчу шөлдерге хөй чонну киириштирип тургаш, демдег­леп  эрттирерин өөренип көрзе кандыгыл?
Ылаңгыя кожууннар, сумулар төптеринге ындыг хевирлиг хемчеглерни эрттирери берге эвес болгу дег. Ол бүгү хемчег­лер чүгле төрээн дылга, тыва идик-хептиг  эрткен турары кү­зен­чиг. Национал хептиг ажылче үнеринге хамаарыштыр: кандыг-бир албан-организация чери, кожуун чагыргазы-даа дижик, коллективтиң хуралын чыггаш, кварталдың бир неделязын азы ийи-бир хүнүн-даа болза  шилип алгаш,  национал хептиг ажылдаарының хүннери кылдыр шиитпирлеп ап-даа болгай-ла. Ол хүн чүгле арыг тыва дылга  чугаалажыр. А бок­талган, хайнак сөстерниң херээ чок!
Хирлиг-оол Коңгар, 
күш-ажылдың хоочуну. 
 
“Шын” солун моол дылдан, моол үжүк-бижиктен адырылгаш-ла, тыва дыл­­ды болгаш үжүк-би­жик­ти нептередиринге, хөг­жүдеринге көскү үлүүн киир­геш, ол буянныг үүле­зин ам-даа уламчылавышаан.­ Ооң бадыткалы тыва дылынга ынактарның материалдары болгаш "Шын­ның" ажылдакчызы чораан­ Чооду Кара-Күскениң “Тыва­лажыылыңарам, тывала­рым!” дээн кыйгырыы. Бо кыйгырыгдан чамдык ке­зек­терни бөгүн силерге бараалгаттывыс, чогум бодалыңар чүл, эргим номчукчу?   
 
ЭӉ-НЕ ДЭЭДИ ЭРТИНЕВИС
Орус дылдыӊ күчүзү делегейге билдингир. Ынчалза-даа бистиӊ тыва дылывыстыӊ байлаа, эптии болгаш эргелии база чымчаа, чигези болгаш тодазы, чидии болгаш ылаптыы база кайгамчык. Тыва дылыӊ биле эжиӊни эргеледип-даа, дайзыныӊны далдыр берип-даа шыдаар сен. Ол чүгле бодуӊдан, дылыӊны ханы билириӊден, канчаар ажыглаарыӊдан хамаар­жыр. Тыва дылывыс – бистиӊ езулуг чепсээвис, эӊ дээди эртиневис-тир. Ынчангаш тыва дылывысты алгап, алдаржыдып, ырлап, шүлүктеп чоруулуӊар.
 
ТЫНЫЖЫВЫС, ТЫНЫВЫС ОЛ
Эртинелер бисте элбек,
Эргек базып, санап четпес.
Эң-не дээди тостуң бири –
Эргим тыва дылывыс бо.
 
Тыва дылга ѳртек турбас,
Тыныжывыс, тынывыс ол.
Тываларны тыва кылган
Тывызыксыг хуулгаазын ол.
 
«Тыва» деп дыл турбаан болза,
Тывалар-даа турбас ийик.
«Тыва» деп чурт, тыва бижик
Тывылбас-даа турган ийик.
 
«Эртине» дээр сѳс-даа база
Ээн черден тѳрүттүнмээн.
Эртинелер аттары-даа,
Элеп читпес тыва дыл бо.
 
Ырлаар, бижиир, чугаалажыр,
Ынакшыжар чепсээвис бо.
Херек болза, дайзынны-даа
Хере шааптар докпаавыс бо.
 
Ол чок болза, хѳѳмей-сыгыт
Ораннарга чаңгыланмас.
Эргим тыва дылывыс ам –
Эң-не Дээди Эртиневис!
 
КАМНЫГ БОЛУУЛ
«Кандыг-даа кижиниӊ нациязы ооӊ геннеринден эвес, а тѳрээн дылындан тодараттыннар». Дылга бо хире бедик үнени орус словарь тургузукчуларыныӊ бирээзи болур Владимир Даль берген. А словарь (сѳстүк) – сѳс­терни шын ажыглаарын, оларныӊ хевирлерин шын тургузарын, шын чугаа­ларын, шын бижиирин айыткан дүрүм-дүр. Ол дүрүмнү орус чон дег сагыыр­ улус чок, ол дылдыӊ шоолуг ѳскерилге чок байып, улам кѳвүдеп турарыныӊ ужуру ында. Ону Ожеговтуӊ (Сергей Иван­ович, 1900-1964чч.) словары база бадыткап турар. Ол словарь 1949 чылда баштай үнгеш, 20 ажыг катап немелделиг парлаттынган, сѳзү 100 муӊ чоокшулай берген. А «Тыва дылдыӊ орфографтыг словары» баштай 1947 чылда чүгле 25913 сѳстүг үнген.
Чогум журналистер 1990 чылдарга чедир словарьларны хүннүӊ-не ажыглап келгеннер, үениӊ негелдези шыӊгыы турган. Кижи бүрүзү каш-даа словарьлыг, столдан ыратпас. Солун үнген санында ооӊ сайгарылгазын ыяап-ла кылыр, шын эвес бижиттинген азы шын эвес ажыглаттынган сѳстерни кара самбырага азып каар – кѳскү черге турар. Эртем-шинчилел институдундан ай санында бир кижини чалаар – бижик, дыл болгаш сѳс сайгарылгазы кылыр. Ынчан солуннар номчукчуларга ѳѳредилге чепсээ болуп турган, частырыг чок, сѳс-домаа аянныг.
База бир харааданчыг болгаш ыядынчыг частырыы­выс – Ада-чурт дайынынга Улуг Тии­­лелгевистиӊ 65 чыл оюнда, 2010 чылдыӊ май 9-та, на­йысылалывыстыӊ кончуг хѳл­дүг черинге ажыткан турас­каалывыстыӊ кол бижии. Улуг мемориалдыӊ дѳрүнде чалбыраашталган Мѳӊге Оттуӊ чанында бедээн ханада «Тѳрээн чуртувус» дээр сѳзүвүстү «Тѳрээн чурттувус» кылдыр сиилбээн болдувус. Кѳскүзү аажок, телефоточуруктарга, дамчыдылгаларга, шуушкан чонга дыка эпчок. Ыдыктыг черивис ындыг болган-дыр-ла.
 «Тыва дыл», 3 класс, 1980 ч.: «Салгын серииткедип турган". «Сериидедип» дээни ол боор оӊ. «Арга ногаан хевин кедипте берген». Мону «кедипкен» деп «очулдурза» чүүлдүг.
«Шын», 14.07.2007 ч. «Июнь 15 – ТР-ныӊ ѳрт камгалак­чылары­ныӊ хүнү». Ам ол хай-халапты шуут-ла камгалап, байырлап турар апарган бис бе? Арта-ла, «ТР-ниӊ Дээди Хуралыныӊ 1996 чылдыӊ май 30-де үнген № 581 доктаалын езугаар». А бо тыва эге школаныӊ тыва ѳѳредилге номнарын кѳрүӊер даан, ында «дойду», «кадык» дивээн, «попу­гай», «каша» деп орустаан. Тыва дылывысты, шынап-ла, чок кылырывыс ол бе? «Башкы», №1, 2007, ар. 88, ХКУ, Е.Г. Кызласов: «Динамические процессы урбанизации в XX веке унесли 600 языков мира». “А тувинский язык старательно уничтожается самими, причем самыми грамотными тувинцами-интеллектуалами” деп бижээн. Коргунчуун!
 
ОРТА БИЖИИЛ!
Бистер, тыва улуска-ла аан,
Бижиивиске ѳштүг бис бе?
«Ѳ»-нү, «ү»-нү, «ӊ»-ны чүге
Ѳргээвисче чагдатпас бис?
Үш-ле борбак үжүүвүстү
Үеннеп-ле турар-дыр бис.
Кончуувусту, багывысты
Компьютерге шамнаар-дыр
  бис.
 
«Оннук» деп сѳс — 
компьютерде,
Ону чүү деп «очулдураал»?
Баажызы кайда ирги,
Бажым ыжып пат-ла ор мен.
 
Орта бижээн турган болза,
«Оннук» эвес, «ѳӊнүк»
        дээн-дир.
Ону чазыг дивес-тир бис,
Орус үжүүн этпес-тир бис.
 
«Оовус» дээрге (Оо, ѳршээ!),
Ойзу адаан моовус эвес,
«Ѳѳвүс» дээрде тывалавайн
Ѳскээр бижээн сѳзүвүс-түр.
 
Ам аан, черле канчаар чон бис,
Анаа кѳрүп орар бис бе?
«Ӊ»-ны, «Ѳ»-нү, «Ү»-нү ам-даа
Ыялап-ла чоруур бис бе?
 
Хостурган үш үжүүвүстү
Компьютерлеп алыылам, че.
Ооӊ соонда оларны бис
Орустаавал, орта бижиил!
 
ЧИҢГИНЕЗИ ЧУГУЛА
«Учитель» деп сѳстү бис «башкы» деп очулдуруп турар бис. Ону шын чүве дээш, бар-ла шаавыс-биле маргыжар, бажывысты үзе шаптырарынга-даа белен бис. А херек кырында ындыг эвес, «учитель» дээрге «башкы» дивээн: «учить» – «ѳѳредир», ындыг болганда «учитель» – «ѳѳредикчи».
1950 чылдарга чедир бис, амгы хоочуннар, башкыларывыс­ты «башкы» дивес, «ѳѳредикчи» дээр турдувус. Ону ам-даа утпаан бис, парлалгадан база кѳрүӊер. Чижээлээрге, алдаржаан мѳгевис Ондар Сүүр-оол 1949 чылдыӊ март 6-дагы «Сылдысчыгашка» В. Комбуй-оол 6 класстыӊ ѳѳредикчизи (башкызы) дээрзин айыткан. ТКУ-нуӊ башкызы С. Чоксум 1947 чылдыӊ апрель 27-деги «Сылдысчыгашка» «Кызылдыӊ № 2 школазыныӊ ѳѳредикчизи Саӊгы-Бадыраа» деп бижээн. Шаанда Кунгуртугга башкылап турган улуг чогаалчывыс Кызыл-Эник Кудажы «Тере-Хѳл сургуулдары мени «башкы» дивес, «ѳѳредикчи» дээр» деп сактыышкынны арттырган.
«Башкы» – сарыг шажынныӊ ыдыктыг сѳзү. Ону дыӊнаан азы Башкыны кѳрген кижи ийи холун тейлей туткаш, дораан-на чүдүп эгелээр. Чүдүкчү кижилер Башкыны Бурган дег хүндүлээр. Ынчангаш школачылар ѳѳредир улусту «башкы» дээрин коммунис­тиг партия хорааш, «ѳѳредикчи» дээр сѳстү нептередип турган. «ѳѳредикчи» дээри шын, чѳп-даа болза, амыдыралдыӊ айтыышкыны ѳске болган. 
Анаа-ла ажыглавастай берген сѳстеривис дыка хѳй. Ынчап чоруп-чоруп, чогум сѳстерни уттуп, шуут билбес болу бергеш, оларныӊ орнунга чогумча чок сѳстер чогаадыр ужурга таваржып тур бис. Чижээлээрге, Кызыл-Эник Кудажы 2005 чылда-ла «Шынга» мынча дээн: «Субурганны кѳк тывалар Саска деп адаарын шажын-чүдүлгелиг-даа, анаа-даа кижилерге айтып, сүмелеп тур мен. «Субурган» тыва эвес сѳс-түр, тыва сѳстүӊ ийи ажык үннериниӊ аразынга «б» турбас, ыяап-ла «в» турар. Субурганны тывалап Саска дээри тѳѳгү талазы-биле черле шын болур». Ону «Тыва дылдыӊ орфографтыг словарында» (ар. 238), шынап-ла, «Саска» деп айыткан. Ынчалза-даа бо-ла словарьда (ар. 253) «Сувурга, суурга» дээни база Субурган-дыр. А «Саскал» дээр­ге адын эвес, анаа-ла хевирин адап турарывыс тос-карак ол. Чүве аттарыныӊ үлегерлээни, чогаатканы азы орустап бижээни эвес, тѳрээн тѳѳгүлүү, чиӊгинези чугула.
Тыва дылга «кым?» деп айтырыг чүгле кижиге хамааржыр. Ындыг турбуже, ѳѳредилге номунга чаан чурааш, адаанга «кым-дыр бо?» деп айтырыг салып каан боор-дур. Ол-ла номда чуруп каан «О» деп үжүк база «Мен кым-дыр мен?» деп айтыртынып чыдар. Бо айтырыгларныӊ сѳстери тыва-даа болза, чогум айтырыг боду орус. Оваарынмаанывыстан бо хире харааданчыг частырыгларны болдуруп, дылывысты биске ѳѳредип турар башкылар безин алдап турар апарган.
Телевидение биске мындыг сѳстерни үргүлчү-ле ѳѳредип, ону ынчаар ажыглаарын албадап туруп берген: 1. «Возможна гроза» деп орустаарга, «Диӊмирээшкин болур магатчок» деп тывалаар-дыр. А гроза диӊмирээшкин эвес, чайык-тыр, «Чайыктаар магатчок» дээр. 2. «Возможен на дорогах гололед» дээрге, «оруктарга тайгактаар магатчок» деп чарлаар-дыр. А гололед – дош. Орус дылды ынчаар эдилээри (очулдурары) ол дылга хүндү эвес, а тыва дылга хора-дыр.
«Шын», 2008.04.24: «Чылгылыг аът ажылын хѳгжүдер» дээн, ону «Чылгы малдыӊ кадат ажылын хѳгжүдер» деп болур. «Шын», 2004.02.07: «Буруувусту чедирип тур бис», ону «миннип» дээр. Ында эге: «Кады ажылдажып кѳрзүвүссе», ону «ажылдап» дээр. «Шын», 2004.02.10: «…садыгларда содак-шудак сыӊмас» дээн, ону «сыӊмас» дивес, «хѳй» дээр. Чамдык солуннарда оон-даа болбаазыраӊгай орустап тывалаан: артист – артисчи, таӊныыл – таӊныылчы, тракторист – тракторисчи, айтырыг шиитпирлеттинмээн – айтырыг агаарда астына берген…
Тыва дылывысты тыва-ла дылывыс-биле мынчаар үреп тур бис.
 Чооду КАРА-КҮСКЕ,
хоочун журналист, уруглар чогаалчызы.
 
БӨДҮҮНЧҮТСЕ  КАНДЫГЫЛ?
 
Тыва дылывыс чоорту уттундура бербезин деп бодаар болзувусса, ону бөдүүнчүдери чугула деп санаар мен. Хөй дефистер ажыглаарын соксадыр, чамдык бижик демдектерин шыңгыы өскертир база бок сөстерни арыглаар. 
Тыва дылдың орфографтыг словарында (1967 ч.) дефистеп би­жиир сөстерни санаарга, 1300 ажыг. Эртемден А.Ч. Кунаа: «…мен­ дефистоманияга киришпээн мен. Ам шуут кежээлеп барды.   Кажан-на ийик бир шагда «дешти» бээр үе келир…» деп чугаалаан. Ынчаза-даа ол үе ам-даа келбээн, бо айтырыгны кым-даа көдүрбээн.
Чон аразында аас чогаалы­ның нептередикчилери тоолчу­лар, ыраажылар, тывызык ыдар, дүрген чугаалаар болгаш өске-даа чечен-мерген кижилеривис­ аян­наштырар дээш эжеш сөс­тер­ни хөйү-биле ажыглап чораан. Ажыы-биле чугаалаарга, чиңгине тыва сөстерниң чанында чаңгы-биле дөмей апарган сөстер көвүдээн. Ол сөстерни орфографтыг словарьда киирип, дүрүмчүдүп каанын кижи шуут кайгап-ла ханмас.
Орфографтыг словарьны чыып тургузуп турар үеде бо ажыл­ды партия обкому шыңгыы контрольга алган турганы чу­гаа­­жок. Үстүнден ыйыышкын, эртемденнерниң ажылынга холгаарлаашкын турганы чугаажок. Словарьже ол-бо сөстерни немей киириңер деп дорт айтып-даа турган чадавас. Чүге дээрге сөстүң чиге утказынга дүүшпес нарын сөстерни хөйү-биле киир­ген. Аңаа немей Н.М. Ондар “Парные слова в тувинском языке” (“Тыва дылда эжеш сөстер” деп эртем ажылында дефистерни улам нептередип каапкан.
Тыва дылды бөдүүнчүдери деп чүл? Тыва дылды бөдүүн­чү­дер дугайында айтырыгны эң-не баштай профессор А.Пальмбах студентилеринге чугаалап чораан. Чүл ол? Бирээде, нарын сөстерни бөдүүнчүдер. Ийиде, кара чугаа сөстерин литератур­луг дылга ажыглавас. Бижик дем­дектериниң ажыглалын чурумчудар.
Бодалымны чижектерге көр­гү­зүп, кысказы-биле бижиирин оралдажып көрейн. Нарын сөс бооп каттыжып турар сөстерниң утказын барымдаалап, чүгле чаңгызын ажыглаза кандыгыл? Чижээлээрге, 1.  Дүш-түл. Түл (уйгур), түүл (саха). Ол чон­нар­ның дылдарында дүш дээн уткалыг. Ынчангаш дүш деп чараш тыва сөзүвүстү түл деп сөстен аңгылап алзывысса, утказы чер­ле кызагдавас.    
Ийиде, мал-маган деп сөс бар-дыр. Моол дылда махан – эът (мясо) дээн уткалыг. Моол сөс кожуп ап, дылывысты дорамчылай бербейн, мал деп хүндүлеп бижип чоруулуңар. А тыва кижиниң эң чоок өңнүү, дузалакчызы аът эъдин маган деп адаар кылдыр дүрүмчүдүп алза ажырбас деп санаар мен.
Өөрүшкү-маңнай деп сөстү көрээлиңер. Кайызы-даа өөрүш­кү, кежик дээн уткалыг сөстер-дир. Домактың утказын көрүп чүг­ле чаңгызын ажыглаза эптиг. Иелдирзин ажыглаан таварылгада дефистен хостаар.
Өг-бүле (семья).  Өг – чурттаар оран-сава. Бүле (семья) деп бижип, бо сөстүң бурунгу чиң­гине утказын дедир эгидер. Ын­чаарга ак-ук, инек-анак, кижи-кажы, ном-нам… чижектиг чаңгы сөстерни литературлуг дылга шуут ажыглаан херээ чок.
Алгыш-йөрээл. Амгы үениң хамнарында «алгыш» деп термин чок. Алганыг, хам алганыы деп билиишкиннер бар. Алгыш-кырыш (ссора, перебранка, брань, ругань). Алганыг (благословение, напутствие). Йөрээл деп чараш тыва сөзүвүстү алгыш-кырыштан чарып алганы-ла дээре. Шын чугаалаар болза, хамның алгыш-йөрээлдери эвес, хамның йөрээлдери болур ужурлуг.
Арга-арыг (лес). Даглар аразында арганы өзен дээр. Адыр чоогада арганы дөргүн, хем унун­да кызаада арганы боом дээр.  Кадыр, берт дагда арганы каскак, дагда калбак арганы эзим, сында арганы аърга дээр. Ниитилешкек ады аърга (лес) дээр. «Аърга кирген кижи саат дай­наар» деп үлегер домакта ышкаш, чаңгыс аърга деп сөстү ажыглаар.
Аас-кежик, арын-нүүр, күш-культура, даг-дүгү... чижектиг сөстерни биче сектен хостаар: баш дүгү, даг дүгү, хой дүгү; ие кежии, аас кежии; кижи нүүрү, арын нүүрү, чугаа культуразы, күш культуразы дээш өске-даа.
Дөмей азы чоок уткалыг сөстерден тургустунган тус­кайлаң утканы илереткен сөстер домакка кожа чорза, биче сек-биле аңгылаар. Чижээ: Бо чылын час орай дүшкен оът, сиген шоолуг үнмээн.  Уругларывыс өзе берген ажык, дуза кадары шору болган.
Харылзашкак уткалыг сөс­терниң каттышканындан тургустунган сөстер домакка кожа чорза, биче сек-биле аңгылаар.  Чижээ: Аъргага чоруурга, оонак будуктар карак, кулак дежип каг чазар. Хоочуннуң кылган, туткан ажылдары арбын.
Харылзашкак уткалыг сөс­терниң кыска каттышканындан тургустунган нарын сөстер домакка кожа чорза, оларны дефистеп бижиир.  Школавыс­та өөредилге-кижизидилгелиг ажылдар бедик деңнелде. Эртем-техниктиг, ниитилел-политиктиг, эртем-депшилгелиг, идей-политиктиг… дээш өске-даа.
Ынчаарга буян-кежик, мөзү-шынар, мөзү-бүдүш, ужур-дуза чижектиг нарын сөстеривис бар. Эгезинде нарын сөсте чугаа болза буян дугайында чоруп турар. Ынчангаш буяны кежиктиг деп бижиир, Мөзү дугайында чугаалап тура, мөзүзү бүдүштүг азы мөзү-шынарлыг дээриниң орнунга мөзүзү шынарлыг деп чугаалаарга, чиге болгу дег. Амгы үеде харын уттундуруп бар чыдары ол-дур, шаанда улуг улустарывыс ынчаар чугаалажыр турган.
Утказы удурланышкак сөс­терниң каттышканындан тургустунган сөстер домакка кожа чорза, биче сек-биле аңгылаар. Чижээ: Тудугжулап турувуста, бис­терни дүне, хүндүс дивес ажылдадыр; Хаактааннар аразында улуг, биче улустар эңмежок; Кижиниң өскен, төрээн чурту эргим.         
Амгы үеде ажыглалда тыва дылдың дүрүмнеринде чаңгыс сөстүң каттаптаанындан азы сөстүң боду-биле ооң өскерилген хевириниң каттышканындан тургустунган сөстерни дефистеп бижиирин дүрүмчүткен. Чижээ, кара-кара, дүрген-дүрген.  
Ынчаарга аңаа удурланышкак кылдыр: биче секти домакта катаптаан бир дөмей сөстерниң аразынга салыр деп дүрүмчүдүп кааны база бар. Чижээ: Дагларда өшкүлер-ле өшкү, өшкүлер-ле өшкү.   Мени көре сал-ла, шымда, шымда диштилер. Бирээзин дефистээр, өскезин биче сек салыр кылдыр удурланыштыр дүрүмчүткенин чогаалчы С.Сарыг-оол "... ол дүрүмнерге улустуң "дылы агарып каар" —  деп чугаалаар чораан.
Мээң бодалым болза, чаң­гыс сөстүң боду-биле, ооң өс­керилген хевириниң кыска катаптаанындан тургустунган күштелдирер сөстерни дефис­теп бижиирин арттырар. Чижээ: хеп-хенертен, доп-дораан, боп-борбак… кып-кызыл. Чүге дээрге бо сөстер сөстү аяннаштырып каттышкан, биче секке таарышпас. Ынчаарга чаңгыс сөстүң катаптаанындан тургустунган сөстер домакка кожа чорза, биче сек-биле аңгылаары чугула. Чижээ: Кодандан аңгы, аңгы өңнерлиг хойлар одарже үнүптү.      
Тыва дылда ак-ук, кара-кура, сарыг-суруг, аңгы-аңгы, чүс-чүс, айдың-чырык чижектиг бот-тускайлаң нарын сөстер болуп шыдавас сөстер хөй. Домакта катаптаан бир дөмей сөстер боттары күштүг, онзагай утка илереткен болза, дефистеп бижизе кандыгыл? Чижээ: Дагны куду ак-ак өшкүлер бадып орлар. Бо домакта өшкүлерни экологтуг арыг, ышка база хирге борашпаан хөлчок аккыр дээн утканы илереткен боорга, дефистеп бижээн. Бир эвес өшкүлер хөлчок азы аажок аккыр эвес болза, ак-ак дээнин өскертип биче сек-биле аңгылап бижиир.   
Катаптаан сөстер боттары күштүг, онзагай утканы илередип-даа турар болза, домакка хөлчок, аажок, кедергей деп күштелдирер сөстерни немеп алгаш, биче сек-биле аңгылап бижип болур. Чижээ: Дөңнү одурту аажок шилги, шилги инектер чоорту одарлап үнүп бар чорлар, а адаанда ак, ак хойлар одарлаан.
Нарын сөстерден тургустунган чүве аттарын, чижээ: чунар-бажың, демир-орук, хөмүр-даш, шагар-от, бот-деңзи чергелиг сөстерни дефис чокка бижиир болза эки.                       
Тодарадылга болгаш тодарадыкчы бооп каттышкан кандыг чүү деп айтырыгга харыылаттынар, кезектери тудуш эвес адаттынар сөстерни аңгылап бижиир деп дүрүм бар. Чижээ: удуур өрээл, ак сагыш, кара сагыш… деп дефис чокка бижип турар ышкажыл.
Мынчага чедир аян чорук деп сөстү дүрүмүнге (Тыва ор­фо­графияның болгаш пунк­туацияның дүрүмнери. Кызыл. 2001ч.) дүүштүр шын бижип чадааннар хөй. Телевидениеде, чарлалдарда, парлалгада чаңчыл езугаар дефистеп биживишаан. Чүге дээрге тыва дылдың орфорграфтыг словарында (1967 ч.) дефистеп бижии­рин чурумчуткан.
Бадылап алганывыс А.Пальм­­­бахтың сөөлгү дүрүмүн сактып кээлиңер. Сөстер каттыжыышкыннарындан тургус­тунган сөстерни, ооң иштинде чаңгыс утканы илереткен сөстерни аңгылап бижиир дээн. Чижээ: Көк дуруяа, бора хирилээ, кырган ачай, ак адыг дээш өске-даа.
Эң сөөлгү аарышкылыг айтырыг – адрестер очулгазы. Төрээн дылывыска хамаарылгавыстың көрүнчүү ол. Чижээлээрге, «Федеральное бюджетное учреждение здравоохранения» дигенин: Бюджеттиң федералдыг кадык камгалаар албан чери дизе кандыг чүвел? ТР-ниң Көдээ ажыл-агый болгаш аъш-чем яамызын – Көдээ ажылдыг болгаш чем курлавырларының яамызы дизе.
Адрестерге утказы билдинмес сөстер ажыглай бербейн, чиңгине тыва сөстеривисти ажыг­лаар болза улам аянныг апаар. Чижээ: Аъш-чем садыын, чем садыы, аъш-чем бүдүрүлгезин чем бүдүрүлгези дээрге, билдингир тодаргай апаар.
Орус дылда финансовый отдел дээнин сан килдизи деп 1968 чылдың Тыва-орус словарында шын очулдурган. Ынчалзажок амгы үеде Сан-хөө яамы­зы апарган. Хөө (сажа, пеня) ут­калыг сөс. Бирги хевирин катап адресче эгидип алыр болза эки. 
Тыва дылды сайзырадыр дизе, өй, хемчээл, кызыгаар турбас. Дылывыста "аарышкылыг" четпестер нарын сөстерде деп бөдүүн чон шын эскерип турар. Амыдырал – шылгакчы, үе – башкы дээри-ле шын.  
Ажылды соңгаарладыры­выска, тыва дылывыс дорайтап бар-ла чыдыр. Хөреңгилер ховар-даа болза, тыва дылдың орфографтыг словарын чаартып үндүрер үе келген. Дылывыска чонувус ынак.  Тыва дылывысты күрүне дылы кылдыр чарлап-даа алырывыска, хамчык аарыгның дөзү 1967 чылда үндүрген орфографтыг словарьны ам-даа ажыглавышаан бис. Мындыг кичээнгей чок болурга дыл канчап сайзыраарыл? Ажылды моон эгелээр турган эвес-тир бе. Боданып, шүгдүнүп-ле көрээлиңер, тыва чонум.             
Ленов ХЕРТЕК,
Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.

 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.