1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧАРЫГДАЛДАРЫ КАЙЫ ХИРЕЛ?

Кызыл хоорайда «ПАЗ» марканың чаа автобустары халып эгелээн. Удавас база лизинг-биле 20 мындыг автобус садып алырын планнап турарлар. Мынча хамык машина-хөлге бичии хоорайның кудумчуларынга, ылаңгыя Кочетов кудумчузунга кизиредир тырлып келир. Ынчап баарга ам «пазиктер» болгаш «газельдер» аразында пассажирлер дээш чижилге, мурнун былаажыр чорук шапкынчыыр чыгыы-ла-дыр.
Пассажирлер сөөртүлгезиниң чидигленир үези колдуунда-ла эң-не хөй аргыжар, өскээр чугаалаарга, «пик» шактар-биле капсырлажыр, ажылче, школаже далажыр эртенги болгаш чанарда таваржыр кежээки шактарда улус бергедежир. Ылаңгыя оң талакы эриктен, солагай талакы дачалардан, Вавилин, Спутник, Каа-Хем талазындан хинчектенип кээп турган пассажирлер ам-на амыраан: чаа «пазиктерни» ынаар 3-4 кылдыр хуваап каан.
Таптыг-ла «пик» үеде чолаачылар акша ажылдап алырынче чүткүүр дээрзинде кайгамчык чүве чок. Оларның бүдүн хүн дургузунда келир орулгазының кол кезии ында-ла болгай. «Пик» шактар соонда, хүндүс болгаш орай кежээ ыңай-бээр аргыжар улус эвээжеп каарга, маршруттуң сөөлүнде ийи-бир арткан кижини чедирери карылгалыг апаары билдингир. Чүге дизе маршруткага чедирткени дээш ийи кижиниң 15-15 рубли каттышкаш, чаңгыс литр бензин өртээнге-даа четпес. Хоорай иштинден, чижээ, Южный микрорайондан ыраккы Каа-Хемге чедир 15 рубль төлээри амгы өртектер өзүлдезинге дүүшпейн турарын кым-даа билип турар.
Кызыл хоорайның мэ­рия­­зының пассажирлер сөөртүл­гезин чурумчударынга хамаа­рыштыр бодалын билип алы­ры-биле мэрияда хоорай ажыл-агыйының департаментизиниң даргазы Николай Алдачы-биле чугаалаштым. «Ийе харын, пассажирлер сөөртүлгезиниң айтырыы совет үелерден бээр туруп келгенин шупту билир болгай бис» – деп, ол чугаазын эгеледи.
Николай Бугалдырович пассажирлер аргыштырылгазында байдалды контрольда тудуп турарын, февраль 5-те чолаачылар-биле ужурашкаш, «газелистерге» чарыгдалдарын шынзыдып, билдириишкин кии­рерин сүмелээнин дыңнатты. Долдургаш, киирер бланкыларны база берип каан улус-тур. Ынчалза-даа ам дээрезинде (мен ол дарга-биле февраль 7-де чугаалашкан мен - автор) чаңгыс-даа билдириишкин кирбээн болду. «ГАЗель» чолаачылары аныяк, бижик-биликтиг улус-тур, боттары билдириишкин киирип, шимченмес болза, кым ону кылып бээрил?
«Газелистерниң» көдүрүп турары 15 рубль амгы байдалдарда эвээш дээрзинге Николай Бугалдырович чөпшээрежип олурар болду. Чүге дээрге ону 2012 чылда бензин өртээ 28 рубль турда тургускан. Ам – бир литр бензин 38-39 рубль чедип турар. 2012 чылдан тура өртектер каш-даа катап өскен-не болгай.  
Чогум харын анаа бодаарга-даа, чолаачыларның чарыгдалы эвээш эвес: кышкы соокта бензин дыка хөй чарыттынар (кирген орулганың дөрттүң үш кезии бензинче үне бээр), оон аңгыда кондукторга база төлээр, машина үзү, артык кезектер өртээ улуг… Бензин ээлерин хүн бүрү кончуг-ла «чемгерип» турар улус база болар. Ынчангаш «пик» шактар соонда пассажирлер эвээжеп каарга, шынап-ла, карылгага таваржыр ужуру ол. Ылаңгыя кежээ 20 шак соонда хөй-ле чоруп турар улус кайда боор. Ынчангаш мэрияда хоорай ажыл-агыйының департаментизи ол үеде оода 5 автобус халып турар кылдыр дежурныйлаашкын тургузуп алырын сүмелеп турар. 
Ынчаарга бо чаа 20 автобус, оон база 20 «ПАЗ» немежип кээрин барымдаалаарга, хоорайның Кочетов кудумчузун машина-балгат долуп каар, тырлыышкын (пробка) туруптар эвес бе деп айтырыгга харыы кылдыр Николай Бугалдырович февраль айда мэрияның сайтызынга маршруттар картазын үндүр салгаш, ону сайгарып чугаалажырын дың­натты. Норма-дүрүм езугаар автобус доктаамнарының аразы 400 метрден чоок болбас ужурлуг чүве-дир. Кызылда ниитизи-биле 27 угланыышкын (маршрут) тургустунган, ында 511 санныг улуг-биче автобус, ооң санында 62 «ПАЗ» бар диди. Чаа схема езугаар Кочетов кудумчузун машина-балгаттан чиигедирде, маршруттарны Ленин, Рабочая, Иркутская кудумчуларынче тарады «октаары» көрдүнүп турар. Бо бичии хоорайда 511 санныг пассажир транспорту барын дыңнааш, кайгап калдым, кара эңдерик чүве-дир. 
Ындыг болганда, шынап-ла, хоорай иштинге баскылажыр чыгыы сыңмарлашпазы-биле «пазиктерниң», «газельдерниң» маршруттарын эде көөрү чогумчалыг болбайн аан. Шуптузун Восток доктаамындан ийи талаже чарыптары база болдунмас. Чогум хоорай – Восток – хоорай деп маршрутта халып турар «газельдер» бар. Ынчангаш маршруттар картазын мэрияның сайтызынга салып үндүргеш, сайгарып чугаалажыр деп турары кончуг шын. Доктаа­мал автобустап чоруп турар улус бо сайгарылгага идепкейлиг киржир болза эки.
Январь 27-ниң “Шын” солунга “Газельдер эвес болза...” деп материал үндүргеним соон­да чамдык улус ону деткээн, а чамдыктар — удурланган. Газелистерниң 20 рубль төлевир тургузар дээн саналынга удурланып турар улусту база билип болур, аай-дедир 30 рубль төлээр орнунга 40 рубль бээр апаар. Ам канчаарыл ынчаш, чем өртээ өскен-дир дээш чем садып чивес эвес, ол амыдыраарынга херектиг чарыгдал ышкажыл. Черле чугула херектиг чарыгдалдарны көрүп тургаш, өг-бүле бюджедин таарыштыр ажыглаарын планнап өөренир апаар. Аъш-чем садары дээрге ыяап кылдынар ужурлуг чарыгдал-дыр, ол кижиниң амыдыралы, кадыкшылы-биле тудуш, а транспорт чарыгдалы база ажылдаар, өөренир черинге чедип алырынга херектиг амыдыралчы чарыгдал-дыр. Өске чамдык чарыгдалдарга экономия тургузуп ап болур. Кым-бир кижи 1 рубльди-даа харамнанып чыдар, ийигизинге 5 рубль үне-даа чок, ону чүү деп-даа бодавас (5 копеек сактыр), а өске-бирээзи арага садар дээн болза, 200-300-даа акшазын харамнанмас. Кижи бүрүзүнүң акшага хамаарылгазының тус-тус илередии янзы-бүрү.
Маршрутка өртээн 20 рубль болдурар дээш “газелистер” энир чылдан-на оралдашкан, ынчалза-даа чадажып каан. Ооң чылдагааны – боттарының чарыгдалдарын шынзыдып бербейн турарында. Сөс кырынга кандыг-даа күзел, бодал турар-ла ыйнаан. А чонга хамааржыр шиитпирни чогуур документиге үндезилеп хүлээр болгай. Чолаачылар чарыгдалдарын шынзыдып бээр болза, ону өөренип көргеш, 15 рубль хевээр арттырар бе азы 17, 18, 19, 20 рубль кылдыр өстүрер бе дээрзи ынчан билдинип келир. 
Бо айтырыгга хамаарыштыр ТР-ниң тарифтер албаны-биле (даргазы Е.Н. Бочарова) ба­за харылзашкан мен. Бо албан чериниң специалистери Си­бирь федералдыг округта пас­сажирлер сөөртүлгезиниң өртектерин база хайгаарап турарлар. Өске хоорайлар Кызылга көөрде улуг, ынчангаш ында колдуун­да оруктуң узун-кысказын барымдаа­лаар: хуу автобус­тарга 18-20 рубльден 35 рубль чедир төлээр. Чижээ, 2017 чылда чоруткан мониторинг езугаар автобустарга (муниципалдыг) чедирткен өртээ Новосибирскиде 19 рубль, маршруткалар – 20-35 рубль, оруктуң узунун көөр, Бурятияда – кайызы-даа 20 рубль, Омск – кайызы-даа 22 рубль, Абакан, Томск – 18 рубль, Барнаул, Красноярск – 20-22 рубль. Муниципалдыг автобус­тарга пенсионерлер Томскиде 15 рубль, Абаканда 16 рубль төлеп турар. Чамдыктарында троллейбус, трамвай база бар, ында 15-тен 22 рубль чедир. 
Түңнелинде чүнү чугаалап болурул дээрге, Кызылга кандыг тариф тургузары база-ла чарыгдалдардан санаттынары илдең-дир. А ону шынзыдар апаар,­ шупту шиитпирлер документиге үндезилеттинери билдингир. 2018 чылды пассажирлер аргыштырылгазының чылы кылдыр чарлаан, бо айтырыгны чурумчударын Чазак Даргазы Ш.В. Кара-оол Айыткалында дагзып каан. Ынчангаш Кызыл хоорайга пассажирлер сөөртүлгезиниң чогумчалыг чоруттунары, кижилер “ПАЗ”, “ГАЗель”, кандыг-даа хөлгеге баар черинге чедир эптиг, аянныг байдалга саадап олурары чугула дээрзи билдингир. Хоорай иштинге аай-дедир аргыжылга айтырыы бистиң шуптувуска хамааржыр болганда, ону боттарывыс сайгарып, сүмележип тургаш, пассажирлерге-даа, чолаачыларга-даа таарымчалыг байдалды чедип алыр ужурлуг бис.
Надежда Эргеп.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.