1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧАСКЫ АРЫГ

Гавриил Троепольскийниң «Кара кулактыг ак Бим» деп тоожузундан эге.

Эге 2

Бим үш харлыында Иван Иваныч ону арыг-биле таныштырган. Ытка-даа, ооң ээзинге-даа кончуг солун болган.

Шык биле шөлге шупту чүве билдингир: дески черге ээзи кайыын-даа көскү. Ыңай-бээр хайдынып, талыйты маңнап, кедеңгирлей кагылап, айбы манап тургулаар. Тергиин-не. А арыгга шупту чүве сыр өске.

Эрте час.

Арыгга чедип кээрге, кежээки хаяа чаа-ла хып үнүп, бүрүлер чок чадаң-даа болза, ыяштар аразы имиртиңней берген. Чиик салгындан ыяштарның будуктары оожум шимчеп, бот-боттарынга дегжип каап, кышкы соокка өлбээн бис бе деп айтыржып турганзыг. Бүрү чок ыяштарның баштары чайганырга, олар дириг ышкаш сагындырар. Ыяштар, эрте частың чыды сиңген бүрүлер. Иван Иванычының оваарымчалыг оожум базымнары – долгандыр шупту чүве чиктиг шылырааш дааштыг, ириксиг чыттыг. Ыяш бүрүзүнүң артында бир-ле чүве бар ышкаш. Ынчангаш Бим Иван Иванычыдан чээрби базымдан ыңай ыравайн, ыңай-бээр маңнап, «Бээр чүге келдивис?» — дээнзиг, ээзиниң арнынче көре кагылап чораан.

— Чүнүң-даа уг-шиин билбейн чор сен бе? – деп, Иван Иваныч эскерип каан. – Биле бээр сен, Бимчигеш, биле бээр сен. Бичии мана…

Арга оруунуң белдири, дөрт чүкче орук чарлып чоруткан аяңга доктаай бергеннер. Иван Иваныч бөлүк пөштер чанынга ажытталып алгаш, өрү хаяаны кайгаан. Бим база өрү көрүп, чүнү дилээрин билип чадап, бар-ла шаа-биле дилегзинип турган.

Дээр чырык-даа бол, чер кыры караңгылап келген. Бир-ле чүве шылырааш, хоруй берген. Ооң соонда база. «Ол чүү боор? Барып көөр бис бе?» -- деп айтырганзыг Бим Иван Иванычының будунга өгенген.

-- Койгун-дур – деп, ээзи сымыранган. – Эки-дир, Бим, койгун маңнап чораай аан.

Бим ол сөстү каш-даа дыңнаан. Бир катап койгуннуң бодун-даа көрген, ооң изинге каш-даа катап таварышкан. Ону сүрүп салып бээрге, ээзи ытты кезеткен-даа.

Көзүлбес, билдинмес бир-ле чүве хеп-хенертен өрү «Хор-хор! Хор-хор!» дээн. Бим сырбаш кынган. Ээзи-биле иелээ өрү көрүп-ле турганнар. Дээрниң кызыл-көк хаяазынга куш көстү хонуп келген. Ол куш аңзыг кылдыр ында-хаая алгырып каап, арганың чадагай чери-биле оларның кырынче дорт-ла ужуп кел чораан. Ооң чалгыннарының даажы мырыңай дыңналбас, а мага-боду аажок улуг ышкаш кындыр сагындырган.

Иван  Иваныч  боозун көдүрүп алган. Бим чыда дүшкеш, куштан карак салбаан. Боонуң даажы арыгга күштүг болгаш өткүт боорун Бим бир-ле дугаар дыңнаан. Ооң чаңгызы арыгга тарап, талыгырда барып чиде берген.

Куш шырыш иштинче барып дүшсе-даа, дүрген тып алганнар. Ону Бимниң мурнунга Иван Иваныч салгаш:

— Танып ал. Вальдшнеп-тир – дээш, катаптаан. – Вальдшнеп.

Бим ону чыттап, узун думчуунга холу-биле дээп, элдепсинип, холдарын олуй-солуй салгылаан. «Мындыг думчуктар көрбээн мен. Езулуг думчуктар бо-дур» дээнзиг.

Арыгның шимээни чоорту чидип, шыпшың апарган. Ыяштарның будуктары шимчевестээн, ыяштар удуп, уйгу кадында будуктары-биле серт кыннып каап турганзыг.

Yш вальдшнеп ужуп эрте берген. Ынчалза-даа оларны Иван Иваныч боола­ваан. Сөөлгү вальдшнепти көрбээннер, чүгле алгызын дыңнааннар. Тода көстүп эрткен вальдшнептерни ээзи боолаваанынга Бим элдепсинип, хөлзеп эгелээн. А Иван Иваныч карактарын өрү имирертир көрүп алгаш, арыгның шыпшыңын таалап дыңнаалай берген. Иелээ элээн үр ыыт чок турганнар.

Чоруурунуң мурнуу чарыында:

-- Эки-дир, Бим! Час дүшкен-дир. Чуртталга катап эгелээр – деп, ээзи чугаалаан.

Ооң ээзинге эки-дир дээрзин чугааның аянындан Бим билген. Чугаа-даа чок, эки-дир дээнзиг, кудуруун чайып, думчуун   ээзиниң   дискээнге үстүрген.

… Маңаа база катап эртен эрте боо чок чорааннар. Хадыңнарның чочагар мочургалары, үнүштерниң дазылдары, чаа үнүп орар оът-сигенниң чаагай чыды дээш шупту чүве чаа болгаш магаданчыг.

Хүн арыгны өттүр чырыдып, сырый хадыларның аразынче безин алдын херелдерин чажыпкан. А долгандыр шыпшың. Кол-ла чүве – шыпшың. Часкы эртен арыг иштиниң шыпшыңы дег магалыг чүве кайдал!

Баштай чорда ышкаш имиртиң   эвес, а   көскүзү аажок боорга, Бим дидимнелип, ээзиниң бараанын чидирбейн, арыгга мага хандыр маңнап турган. Хенертен Бим вальдшнептиң чыдынга таваржы бергеш, тура дүшкен. Боозу чок-даа болза, ээзи ону бурунгаар ыдыпкан.  Куш ужуп үнер душта, чыдарын дужааган. Ужуру шуут билдинмес: ээзи кушту көрген бе азы көрбээн бе? Ону ылаптап, Бим олче кара уштап көргүлээн – ээзи көрген.

Ооң соонда бир вальдшнепти ынчаар эрттирипкеннер. Ол бүгүге таарзынмаанын илередип, Бим ээзинче чоокшулавайн, олче шириин көрүп, харын-даа аңаа чагыртпазын оралдашкан. Ылап-ла ынчангаш Бим база бир вальдшнептиң соонче, коданчы ыт дег, салып-ла берген. Вальдшнепти чидирипкенинге хомудап, дедир чедип келгеш, ээзинге кезеткеш, ондаан чыдып алгаш, хандыр улуг тынган (ыттар база улуг тынып билир чүве).

Ол бүгүнү шыдажып эртип болур турган ийик база катап хомуданчыг эвес болган болза. Бо удаада Бим ээзиниң база бир четпес талазын билип каан. Чыт хап шыдавас болгаш, чыттарны ылгап билбес.

Ол мынчаар болган.

Иван Иваныч тура дүшкеш, ол-бо көрүп, чыт кага берген (шыдавас хирезинде). Ооң соонда ыяш чанынга олуруп алгаш, мырыңай хензиг чечекке салаазы-биле дегген (Иван Иванычыга ол чечектиң чыды дыка эки, а Бимге шыдажыр аргажок багай чыттыг). Ол чечекте онза чүү деп? А ээзи ону көргеш,  хүлүмзүрүп   орган. Чүгле ээзин хүндүлээш, бо бүгү база  аңаа аажок таарышкан дээн хевирни Бим көргүскен. Шынында ээзиниң ол четпезин пат кайгаан.

-- Көр, көрем, Бим – дээш, Иван Иваныч чечекче ыттың думчуун чоокшуладыр ээктирген.

Ындыг чүүлдү шыдажыр аргажок апарган. Бим хая көрнү берген. Оон дүрген ырап, аяңга барып чыдып алган. «Че, бодуңнуң чечээңни чытта!» – дээн янзылыг ээзинче көрүп чыткан. А ээзи аас-кежиктиг каттырган. Бимге хомуданчыг апарган. «Хей черге каттырып алган!» — деп, Бим таарзынмаан.

Ээзи ам база катап чечекче көрүп:

— Экии, эң баштайгы чечек! – деп чугаалаан.

Эзии аңаа «Экии» дивээнин Бим билип каан. Ыттың сеткилинге хомуданчыг апарган. Ол хүн Бимге багай хүн болган: олча бар – ону ээзи атпаан, кушту сүрерге – ону кезеткен, ооң ыңай – ол чечек. Ийе, ыттың чуртталгазы черле ытзыг, чүге дээрге «Хоржок», «Аткаар», «Эки-дир» деп үш сөстерге чагырткан.

Чүгле Бим-даа эвес, Иван Иваныч база ол хүннү кажан бир сактып кээрге, чүү хире аас-кежиктиг хүн кылдыр оларга сагындырар дээрзи кайызының-даа сагыжында чок.

ЭЭЗИНИҢ ДЕМДЕГЛЕЛДЕРИ

Узун кыштан шагзыраан арыгда ыяштарның мочургалары одунза-даа, ам-даа чазылбаанда, кыжын кезип каапкан ыяштарның өскүссүргей төштеринден чаа өзүмнер үнмээнде,  өлүг,  шык, хүрең бүрүлер ам-даа кургаваанда  чанагаш будуктар шимээргевейн, чүгле бот-боттарынга шимээн чок дегжип каап турда — хек-даванның чыды агаарга хенертен тарай берди! Частып орар чуртталганың чыды белен эскертинмес, көңгүс билдинмес-даа бол, кезээ шагда дүвүренчиг болгаш өөрүнчүг. Топтап көөрүмге, ол мырыңай чанымда болду. Ак-көк дээрниң хензиг дамдызы, өөрүшкүнүң болгаш аас-кежиктиң баштайгы медээчизи частып келген тур. Аас-кежиктиг-даа, аас-кежик чок-даа кижи бүрүзүнге ол амыдыралдың каасталгазы.

Бистиң аравыста арыг чүректиг, «бичии» болгаш «эскертинмес» делгем сеткилдиг кижилер бар. Ындыг кижилерде эки-ле чүве – боттарының бөдүүн, бүзүрээчел буянныг бүдүжү-биле чуртталганы каастап чорууру. Хек-даван база олар ышкаш, дээрниң черде дамдызы-биле дөмей…

Каш хонгаш (дүүн) Бим-биле ол черге чордум. Дээр черже муң-муң ак-көк дамдыларын чажыпкан болду. Эң баштайгы, эң дидим дамдыны дилээш, тыппадым.  Соңнай үнгеннериниң аразынга ол эсти берген. Дамды бүрүзү эң баштайгы хек-даван ышкаш кындыр көзүлдү. Чеже-даа хензиг болза, эң-не чүткүлдүг, эң-не дидим, эң-не маадырлыг болган. Ынчангаш сөөлгү доңат аңаа даң хаяазында дүжүп берип, арыг кыдыынче ак хыраа тугун үндүр октапкан чадавас. Амыдырал уламчылавышаан.

… А Бим ол бүгүнү билбес. Чечектер көвүдедир үнүп келгенде безин ол ынаар сагыш салбады. Аңнаарынга өөредип турумда боо чок боорумга чадавас, аайымга кириксевейн турду. Бис ийиниң бойдустан бодаралывыс ийи аңгы-даа бол, аравыс дыка чоок. Бойдустуң хоойлузу кончуг мерген. Эң-не бөдүүн-даа, эң-не нарын-даа чүүлдер бот-боттарынга херектиг кылдыр чаяаттынган. Бим эвес болза, чааскаанзыргай чуртталгага шыдажыр турган ирги мен бе?

…Чоктанчыын! Хек-даваннарга ынаа кончуг чораан. Эрткен үе дүш-биле дөмей-ле…

Амгы үе дүш эвес бе? Дээрниң көк өңү сиңген дүүнгү часкы арыг дүш эвес бе? Ам канчаар: дүжүм түр  када  сагыжымны оожургадыр эм болгай аан. Ийе, чүгле түр када. Түр када болбайн канчаар. Бир эвес чуртталга мөңге кежик болган болза, бо үени мөңге келир үе деп соора билип, кижилер боттарының келир үезин бодавас апаар ийик. Чидиригниң хомуданчыы -- үе  эртип,   хүн  биле дүннүң солчу бээри. «Хүн, ашпа!» -- деп албадаптар күш кижиде чок. Ынчангаш үе соксаал чок. Шупту чүве үеге, шимчээшкинге чагырткан. Дүш ышкаш шөлээн, турум амыдырал дилеп чоруур кижиниң бүгү боду, ол хып дээн аныяк азы чөнүк-даа    болза,  эрткен үеде. Дүш дээрге түр оожургал, таалал-дыр. Чуртталгага ындыг дүштү хилис эрттирген херээ чок ийин.

Бир эвес мен чогаалчы болган болзумза, ыяап-ла мынча дээр ийик мен:

«О, оожургал чок кижи! Келир үе дээш сагыш аарып, хилинчектенип чорууруң дээш сеңээ мөңге алдар! Сагыш-сеткилиңни оожургадып, дыштаныксай берзиңзе, эрте часкы арыгда ак-көк хек-даваннарга чеде бер. Аңаа байгы амыдыралдың кайгамчыктыг дүжүн көөр сен. Дүрген чорувут. Каш хонгаш хек-даваннар оңуп каар. Бойдустуң белээ хуулгаазынны көрбейн баар сен. Хек-даван — аас-кежикти оштаар чараш чечек».

… А Бим дүште-даа чок удуп, дүжеп чыдыр. Даваннарын карбаңнады-дыр – дүжүнде маңнап чор боор. Хек-даваннарны ол чарашсынмас: көк өңнү бора кылдыр көөр (ыттың карааның бүдүжү ындыг). Бойдус бодунуң чаражын ыттан ажыттап каан. Делегейни ол кара кылдыр көөр. Бодун боду билир ыт-тыр ийин.

Шаңгыр-оол Суваң очулдурган.

№151 (18426) 2013 чылдың декабрь 28 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.