1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧАҢГЫС ХЕМНИҢ КИЖИЛЕРИ

Тожунуң көшкүн ивижилериниң кызыл чаактарлыг уруг-дарыын, Эрзин-Тестиң тевелерин, Чаа-Хөлдүң далайын, Азасты, айыраң-каас чечектер аразында чаштарны, Шаалааш хемни, ча адыкчыларын, малчын турлагларны, моол омактыг уругну, Балыктыг-Хемни, чылгычыларны, азы чаңгыс сөс-биле Енисейниң эриинде чурттап турар чонну, оларның магадап ханмас чурумалдыг чуртунуң делгемнерин регионнар аразының 1-ги фото-чурук делгелгезинде көргүскени черле онзагай.
    Бистиң бичии республикавыста чурук тырттырарынга мергежээннер эвээш эвес. Оларның тырттырган чуруктарын чурукчулар бажыңында регионнар аразының делгелгезинден көрүп болур. Арга-дуржулгазы байлак чурук тырттырар мастерлер Май-оол Чооду, Сергей Еловиков, Александр Куксин, Алексей Арестов, Арслан Аракчаа, аныяктардан Алдынмаа Тюлюш, Виктория Лачугина, Айдың Седип, Ай-Херел Сарыглар, Виктория Салчак, Айдыс Шаалы, Аяна Куулар болгаш Хакасиядан Юрий Кудряшов, Красноярскиден Юрий Амосов чуруктарын делгээн.
  Делгелгениң киржикчилеринге болгаш аалчыларынга ТР-ниң культура сайыдының оралакчызы Михаил Монгуш, чогаалчы Маадыр-оол Ховалыг, фото-чурукчу Май-оол Чооду байыр чедирип чылыг сөстерни чугаалаан. Ол ышкаш Культура яамызының өмүнээзинден чурук тырттырарынга мергежээннерге болгаш сонуургалдыгларга өөрүп четтириишкинниң бижиктерин тывыскан. Регионнар аразының делгелгезин организастап эрттирип, башкарып турары дээш Май-оол Чоодуну, Сергей Еловиковту, сураглыг чурукчу Чурук Шойну онзалап демдеглээн.
  Чурук тырттырарынга мергежээннерниң бирээзи Май-оол Чооду - Россияның фото-чурукчулар эвилелиниң кежигүнү. 2016 чылдан бээр Орус географтыг ниитилелдиң Тывадан база бир кежигүнү. Сөс чокка-ла тырттырган чуруктары ооң уран талантызын херечилеп турар. Россияның хоорайларында делгелгелерге үргүлчү киржип келген, чурук тырттырарынга бедик мергежилдиг болгаш арга-дуржулгазы байлак. Оларның соондан шошкуп орар «Шын» солуннуң фотокорреспондентизи Арслан Аракчааның "Аалда бичии аалчы", «Бай-даг», «Чаа-Хөлде далай орну» болгаш Тыва чуртунуң делгемнерин тырттырган чуруктары сонуургалды оттурар. Бичиизинден-не чуруттунарынга, ыяш тутса чазанырынга болгаш чурук тырттырарынга ынак турган. Ленинградтың ус-шеверлер училищезин дооскаш, бодунуң чогаадыкчы талантызы-биле ажылдап келген. Кайнаар-даа баар дээнде, чурук тырттырар херекселин «хойлап» алыр чаңчылдыг.  Колдуунда-ла Тываның каас-чараш бойдузун тырттырарынга ынак. База өске эш-өөрүнден чыда калбайн, делгелгелерде киржип, чуруктарын чонунга сонуургадып чоруур.
  Бо делгелгеде колдуунда-ла аныяктар дыка идепкейлиг киржип турар. Арга-дуржулгалыг акыларындан чыда калбайн чоруур, бурунгаар көрүштүг аныяк фотограф Алдынмаа Тюлюштүң чуруктары чүгле Тывада эвес, Россия чергелиг мөөрейлерде делгеттинип турары чоргааранчыг. Орус географтыг ниитилелдиң кежигүнү, «Россияның черлик бойдузу» деп мөөрейже өвүрде Шаалааш хемниң чуруун чоруткаш, шаңнадып, мактаткан. Ол ышкаш «Чонар-даш» мөөрейиниң 2016 чылда тиилекчилериниң бирээзи болгаш РФ-тиң Журналистер эвилелиниң кежигүнүнге база кирген. Школачы тургаш-ла, чурук тырттырарын сонуургап эгелээн. Оон бээр-ле улаштыр бо хүнге чедир чурук тырттырарынга мергежээн. Чөөн-Хемчикте Элдиг-Хемниң делгемнеринден эгелээш, Тываның тайга-сыннарын, аржаан суглугларын, хөлдерин эргип-кезип каапкан. Ону октаргай четкизинде хууда арнындан эскерип болур. Хып дээн аныяк мастерниң шаңнал, макталы хөй, кайнаар-даа чедеринден түвексинмес, чурук тырттырар херекселин чүктеп алган кезээде белен чоруур. База бир аныяк фотограф Айдыс Шаалы болчукчу эртемниг. А чурук тырттырарынга, дааранырынга, чуруттанырынга болгаш шүлүктер, чечен чугаалар чогаадырынга дыка сонуургалдыг. Колдуунда-ла бичии уруглар болгаш улуг улусту, оон ыңай аңгы-аңгы омактыг чонну тырттырарга солун деп чугаалады. Айдыс бо делгелгеде национал идик-хептиг моол уругну тырттырган чуруун делгээн чорду. Оон ыңай Хакасиядан «Абакан» солуннуң кол редактору Юрий Кудряшевтиң «Хакас» болгаш Красноярск хоорайдан келген аалчы Юрий Амосовтуң «Момент» деп чуруктарынга көрүкчүлер үнелелди берип турар.  
Фото-делгелгениң регион чадазы эрткен соонда ооң чуруктары Тываны төлээлеп дараазында Хакасия болгаш Красноярскиже көжүп чоруптар.
Ася Тюлюш.
Чуруктарны архивтен алган.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.