1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧАҢГЫС ХЕМНИҢ КИЖИЛЕРИ

Чоннарның найыралы

ЧАҢГЫС ХЕМНИҢ КИЖИЛЕРИ

Ортумак дурт-сынныг, оожум, топтуг бүдүштүг эр кижини көргеш, дораан-на «тыва» омактыг деп бодаар. Артында-ла бистиң төрээн дылывысты база эки билир, кандыг кончуг тывалаар кижи боор дээш, сонуургап чугаалажырывыска, кыргыс уктуг сайгарлыкчы болду. Жалалидин Абдрахманов өг-бүлезиниң дугайында мын­чаар таныштырды:

– Мен Тывада үжен чыл чедир чурттап келдим. Өөм ишти тыва омактыг кижи, адын Айина Ижи дээр. 1987-88 чылдарда кайывыс-даа Новосибирск хоо­райга студентилеп тургаш таныжып алган бис. Кады чурттаанывыстан бээр 31 чыл болдувус, беш кыстыг, чаңгыс оолдуг бис. Бодум тыва чоннуң күдээзи кижи мен, төрелдерим Тес-Хем чону ол чүве. Уругларывыстың улуг­лары өглүг-баштыг, ажы-төлдүг Кызылда чурттап турарлар. Бир уруувус Владивостокта база өглүг, оон ийизи Бишкекте, бирээзи студент, өскези школачы, чаңгыс оглувус мында бисте дузалажып ажылдап турар.

Айина-биле өгленип алгаш, баштай Кыргызтанның Ош хоо­райынга чурттап турган бис, оон бээр Тываже көжүп келгеш, Самагалдайга дөрт чыл болдувус. Уруг-дарыгны өөредип алыр сорулга-биле, Кызылга кээп, идик-хеп садып-саарып ажылдап эгелээш, бо хүнге чедир сайгарлып чор бис. Улуг-бичии чонга кедер идик-хепти Бишкек, Новосибирск, Москва, Красноярск хоорайлардан эккеп турар бис. Тыва чоннуң күдээзи болгаш, езу-чаңчылдарын, куль­туразын, дылын эки билир мен. Самагалдайда сезен ажыг харлыг кат-ием бар.Өске-даа төрелдеривис-биле үнчүп-киржип эдержип чоруур бис – деп чугаалады.

Шынап-ла, өг-бүле дээрге бичии күрүне болур. Аңаа аас-кежик, буян-чол хөй чылдар дургузунда уламчылаан тудум, ооң дазылы улам быжыгар. Бо интернационалчы өг-бүлениң уруг-дарыы ада-иези ышкаш топтуг, хүндүлээчел, эвилең-ээлдек болду. Орус, тыва, кыргыс дылдарга чугаалажыр, чаңгыс-даа хүн ажыл чок черле олурбас, кончуг-даа кызымаккай, эрес-кежээ улус-тур.  Улуг уруу, күдээзи чаңгыс оолдуг, Кызылдың 15 дугаар школазының дөрткү клазының өөреникчизи. Ийи дугаар уруу, күдээзи ожук дажы дег чаптанчыг үш ажы-төлдүг, бо аныяк өг-бүлелерниң кайызы-даа сайгарлыкчылар. Өгнүң херээ­жен ээзи Айина Шулууевна кыргыс чоннуң чаңчылдарын, чугаа-домаан кончуг эки билир. Уруглары шупту Кыргызтанга төрүттүнгеш, маңаа Тывага өскеннер, ынчангаш кайы-даа дылдарны билир, чаагай чаңчылдарын сагып чоруурлар деп, авазы демдегледи.

Жалалидин Абдрахмановтуң төрээн чери Ош, Кыргызтанда база бир улуг хоорайларның бирээзи. Амгы үеде оларның ийи кызы Бишкекте бажыңында чурттап турарлар, ада-иезиниң чагыы-биле идик-хеп бараанын мөөңү-биле саткаш, чорудуп бээр база-ла амыдыралчы, эр-хейлер чорду. А ажыл кижини сүрбес, кижи боду ону тывар. Ажылгыр кижини чоннуң караа чандыр көрбес, база эрес-кежээ, кызымаккай улус бай-шыырак чурттаар дээри кончуг-ла шын. Моон алгаш көөрге, хөй уруг­ларлыг тыва-кыргыс өг-бүлениң бурунгаар чүткүлдүүн, ажылгырын дораан эскерип каар. Кижиге кады-кожалары, чону-өөрү, дөргүл-төрели чөленгииш болур, эгин-кожа кады ажылдап чоруур сайгарлыкчылар-биле бот-боттарын хүндүлежип, дузалажып келгеннер. 

Төөгүден ап көөр чүве болза, канчаарга-даа чаңгыс хемниң кижилери, чаңгыс дазылдыг түрк чон-дур бис. «Сыын дег күштүг болгаш каржы эвес биче сеткилдиг бол!» деп чоннуң үлегер сөзүн утпаалыңар.

Ася Тюлюш.

Арслан Аракчааның тырттырган чуруктары.

 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.