1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧАҢЧЫЛ ЧАРАШТА - ЧОРГААР, КИЖИ ЭКИДЕ - ДЫШ

Аалга кирген кижи аяк эрии ызырар ...  (үлегер домак). 
Тыва кижи кончуг хүндүлээчел. Аяк сунар езулал эрте шагдан бээр туруп келген. Та­ныыр-даа, танывас-даа кижи өгге кирген болза, ону албан шайладыр, ашкарар-чемгерер. Келген кижиге аякка шайны куткаш, ийи холдап сунар, чамдыкта солагай холунуң адыжын оң холунуң шенээниң адаанга салгаш, оң холунда аякта шайын келген кижиге сунар, хөнекте шайын ол кижиниң чанынга салыр. 
Ада-иемниң бөдүүн, хүндүлээчел чаңын бо-ла сактып кээр мен. Өгге кижи кирип кээрге, «Өрү-өрү» деп, дөрже чалаар, кажан-даа эжик аксынга тургузуп туруп бербес. Хой өзээн болза, чанында кожаларынга кара мүннү, дүлген эътти салыр, өгге олурган улуг-бичии кижилерге шуптузунга чедиштир эътти салыр, кады быдаалаар. 
Авам сарыг тыва шайын хайындыргаш, улуг хөнекке долдур куткаш, улуг тавак долдур амданныг хуужуурларны быжыргаш, өг хөлегезинге салгаш, мени кожаларынче айбылаптар: «Уруум, баргаш, шайдан ижип алыңар деп чалап көрем». Кожалар (херээ­жен улус) авамның далгандан быжырган чеминиң чаагайын мактап, канчаар кылганын сонуур­гаарлар. Кара-Сугга экспедиция улузу, геологтар чай болурга бо-ла кээрлер. Аалга кээрге, авам, ачам чула-ла шайладыр, эъттедир. Ачавыс орус дылга арыг чугаалаар болгаш, оларның-биле аажок хөөрежир. 
Алды чыл бурунгаар школаларга бирги класстан эгелеп чаа федералдыг күрүнениң өөредилге стандарттарынга класстан даш­каар өөредилге-кижизидилгелиг кичээлдер эрттирип эгелээни уругларга ажыктыг, оларның мөзү-шынар сайзыралынга дузалыг. Ындыг кичээлдерниң бирээзин «Улусчу ужурлар» 1-2 кл., 3-4 кл. деп Г.Д. Сундуйнуң өөредилге-номчулга номунга даянып эрттирери таарымчалыг. Ында «Өгге (бажыңга) келген кижини хүлээп алырының ужурлары» деп эгеде аалчыны уткуурун, мендилежирин, чалаарын, аяк-шайны сунарын, чугаалажырын, үдээрин кончуг таптыг айыткан. Дараазында «Бичии кижиниң өске өгже (бажыңче, квартираже) кирерде сагыыр ужурлары» деп эге улуг утка-шынарлыг. Бистиң ада-өгбелеривистиң чаагай чаңчылдарынга даянып алгаш, амгы үениң сайзыраңгай уругларынга таарыштыр эрттирер «Улусчу ужурлар» кичээлдери уругларның келир үеде культурлуг, бедик мөзү-шынарлыг кижи болурун сомалап бээр. 
Класстың удуртукчу башкызы болуп тургаш, өөреникчилеримниң бажыңнарын кезип, оларның өг-бүлезинде байдалын сонуур­гап, кандыг-бир дузаны кадарын кызыдар чаңчылдыг чораан мен. Бир катап кырган-авазы, кырган-ачазы, авазы-биле чурттап орар оолдуң бажыңынга кире бээримге, мени дөрже-даа чалавас, сандай-даа салбас улус болду, эжик аксынга-ла чугаалажып кааптывыс. Ол бажыңче бир дугаар киргеним ол. Сөөлүнде эскерип чоруурумга, ол кырганнарның улгады берген ажы-төлдери база шак-ла ындыг, хүндүткел езулалы билбес улус чораан. А бир өске аныяк өг-бүлеге кире бээримге, ал-боттары, ажы-төлдери аажок хүндүлээчел болдулар. 
Школага ажылдап чораан үелеримде Б.О. Казырыкпайның «Эр чол» деп номунга элээди оолдарга конференцияны (интернационал школа) тыва-орус дыл кырынга эрттиреримге, оолдар аажок сонуургап, айтырыгларны салып турдулар. «Кыстың бүдүжү» деп мөзү-шынар кичээлин элээди уругларга чорудуп турдум. 
Бээн, кунчуун шайлаткан кенни узун назылыг болур дижир. Улуг назылыг кырганны шайлаткан өгнүң ажы-төлү төрелзирек болгаш эштиг-өөрлүг болур дижир. 
Тыва чонум хүндүлээчел,
Дылы безин эптиг, чымчак.
Эрткен-душкен кижилерге
Эжиктери ажык турар. (Өлчей-оол Монгуш).
Галина Бурбучук,
хоочун башкы.
Элегес-Аксы школазы.

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.