1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧОГААДЫКЧЫ, ЧААРТЫКЧЫ АЖЫЛДАР ХӨЙ

Президент Владимир Путин аныяк­тар-биле бир ужуражылга үезинде чугаалаан: “Чаа-чаа технологияларны кончуг дүрген шиңгээдип алыр-дыр силер. Бөгүнде дыка хөй чүүлдерни билир болгаш кылып шыдаарыңар дээрге силерниң боттарыңарның ачы-хавыяаңар-дыр. Ада-иелерниң, башкыларның ажыл-ижи, мерген угааны, шыдамык чоруу дээш сеткил-чүрээвистен өөрүп четтиргенивисти илередири чугула. Ылап-ла эрес-дидим, хостуг, шиитпирлиг, бот-башкарлып шыдаар болгаш харыысалгалыг, ёзулуг чүткүлдүг кижилер бистиң чуртувусту чаартып шыдаар, чаа-чаа ажыдыышкыннары, рекордтары-биле делегейни кайгадып шыдаар. Амыдыралга шилип алган орууңарны, амыдыралче көрүжүңер, сонуургалдарыңар, бистиин­ден ылгалып-даа турар болза, хүндүлээр бис. Силерниң араңардан кижи бүрүзү сайгарлыкчы чорукка, эртемге, ажылдап турар мергежилинге, эки турачы, хөй-ниитижи азы политиктиг ажыл чорудулгазынга хууда чедиишкинниг болзун дээш, Россия силерниң сайзырап хөгжүүрүңерге таарымчалыг чурт болзун дээш бүгү чүүлдерни албан кылыр бис. Шупту оруктар силерге ажык болзун. Россияның келир үезин тургузуп, улуг үүле-херекти кады бүдүрүп ажылдаарынга идегелдиг өңнүүвүс-түр силер. Чаартылгаларны күзээр чүткүл кезээде сорук киирип чоруур,  өөредилгеге, мергежилге, эртемге, уран чүүлге база спортка кайгамчыктыг чедиишкиннерни чедип алырынга дузалап чоруур. Боттарыңарның эң-не дидим күзелдериңерни боттандырар дээш, бедиктерниң шыпшык бажынче үнүп шыдаар силер, аңаа бүзүрээр мен”. 
Чурттуң хөгжүлдезинге аныяктарның үлүг-хуузун киирер сорулга-биле Тываның күрүне университеди студентилерниң чаа көрүш-биле чогаадып, ажылдап кылган төлевилелдерин бараалгадып көргүзер делгелгелерни ийи чыл улаштыр баштап эрттирип турар. Бо чылын бүгү Россияның «Nauka 0+» эртем фестивалы болгаш “Енисей Сибири” деп экономиктиг төлевилелдиң шугуму-биле үш регионнуң аныяктарын эвилелдеп эрттирген шуулганга Тываның ортумак өөредилге черлериниң киришкени тергиин үлегер болган. Чүге дизе аныяктарның инновация талазы-биле шуулганынга киржири дээрге угаан-медерелди, эртемни, мергежилди шылгаар адаан-мөөрей-дир. 
Угаан, эртем, мергежил, инновация, деткимче, ниитилел, амыдырал, демисел, чүткүл, тиилелге бо бүгү сөстерни чугаалаары белен. Ынчалза-даа үениң болгаш амыдыралдың негелдезин барымдаалап, ниитилелге ажыктыг чаа чүүлдү эртемге, мергежилге даянып чогаадып кылгаш, шыырактарның аразындан шүглүп тии­лээш, материалдыг деткимчени тып алгаш, кижилерге, чонга ачы-дузалыг чүүлүн херек кырында амыдыралга ажыглаттынып турар кылдыр чедип алыры чүден берге. Ынчангаш хөгжүлдеже чүткүлдүг болуп, кандыг-бир төлевилелин амыдыралга боттандырар сорулгазын ыяап-ла чедип алыр дээш, бергелерге торулбайн, сула салдынмайн чоруур, быжыг тура соруктуг кызымак улус­тар адаан-мөөрейниң тиилекчилери болур. 
 “Культура-өөредилгениң инновациялары” деп угланыышкынга 20 ажыг төлевилелди киир­ген. Бирги черни Тываның сайгарлыкчылар техникумунуң студентилериниң “Алдын орук” деп төле­вилели чаалап алган.
Өөредилге-имитациялыг “Алдын орук” фирманы 2015 чылда тургускан. Техни­кумнуң “Туризм” адырында өөренип турар студентилер мергежилди өөренмишаан, арга-дуржулга чедип алыр эптиг чери ол. 
Агаар-бойдустуң чылыг үезинде Кызылдың чоок-кавы девискээринче, Тываның ыдыктыг черлеринче аян-чорук маршруттарын белеткеп алган болгаш, күзелдиг улуска турисчи экскурсияларны эрттирип турар. Оларда “Тываның өңнүктеринге” төле­ви­лелдиң шугуму-биле “Чонар-даш” деп чеди хүннүң аян-чоруу база бар. Кайыын-даа келген аалчыны ооң барыксаан черинге үдеп чедирбишаан, Тыва дугайында онза со­лун чүүлдерниң дө­герезин студентилер чугаалап тайылбырлап бээр. Кыштың соок үелеринде ырак-узак черлерже чоруп турбайн, де­легейниң 250 ажыг чурттарының кайы-бирээзин шилип алыр­га, компьютер технологиязының дузазы-биле ол черже “виртуалдыг” аян-чорукту организастап бээр. Виртуалдыг аян-чоруктарны школачыларга, студентилерге кончуг таарымчалыг кылдыр тургускан. Бо бүгү ажылдарны студентилер Александр Сарыг, Баяна Саржат-оол, Айслана Донгак шуулганга бараалгатканнар. Төлевилелдиң удуртукчузу, техникумнуң туризм мергежилиниң башкызы Мариана Ховалыг. 
“Алдын орук” фирмазы Тывада туризм­ниң хөгжүлдезинге херек кырында үлүг-хуузун киирип чоруур болганы-биле бедик үнелелди алганы ол.  
“Школа назыны чет­пээн уругларны сайзырадыр оюннарның технологиязы” деп төлевилелди ТывКУ-нуң филология болгаш физика-математика факультеттериниң студентилери Шолбан Соян, Ям-Суюн Моңгуш, Оюмаа Чаш-оол, Аңгыр-Чечек Донгак кады демнежип алгаш, ажылдап кылып турар. Удуртукчулары филология эртемнериниң кандидады, доцент Елена Куулар, филология эртемнериниң кандидады Айлаңмаа Соян, информатика ка­федразының улуг башкызы Чойгаана Ооржак.
Бурунгу тываларның бир хардан алды харга чедир назылыг уругларның чугаа-до­маан сайзырадырынга, делегейни танып билип алырынга ажыглап чораан уран-чечен сөстүг оюннарын олар амгы үениң телефоннарынга тускай капсырылга (приложение) кылдыр чогаадып тургузуп турарлар. Чижээ, чугаазы ам-даа үнмээн бир-ийи харлыг чаш кижиге телефон капсырылганың “Матпаа­дыр” деп оюнун базып бээрге, ооң экранынга холдуң беш салаазы көстүп кээр. Оон хоюг өткүт чараш үн салаа бүрүзүнүң адын адап тайылбырлап чугаа­лаар: “Матпаа­дыр — башкарар, Бажы-Курлуг — паштаныр, Ортаа-Мерген — от салыр...”. Шак ын­чаар бичии уругларның шээжи-биле билир ужурлуг оюннарын, шүлүктерин, ырыларын шуптузун тема аайы-биле белеткеп алганнар. Бо дээр­ге оларның ийи дугаар төлевилели-дир. Эрткен чылын «Инновация-2017» шуулганга оларның “Чугааланып турар үжүктер” (“Говорящая азбука”) деп төлевилели ийиги черни алган. Тыва дылдың “Чугааланып турар үжүктерин” амдыызында чүгле компьютерге дискиден дыңнаар кылдыр тургускан. Шаңналга алган үн бижидер аппаратура­зынга бо төлевилелиниң чугаа үннерин бижидип турар. Ынчалза-даа чугааның шуут арыг кылдыр дыңналырынга үн бижидер тускай аппаратура ажыглаар болза эки дээрзин студентилер чугаалаан. Тыва дыл болгаш ниити дылдар кафедразының эргелекчизиниң хүлээлгезин күүседип турар, доцент Елена Куулар: “Амгы үеде найысылалдың школаларында өөреникчилерниң төрээн дылын билири нарын байдалда. Эге школаның өөреникчилериниң тыва дылды билири куду деңнелде. Колдуунда шупту телевизор, компью­терден дыңнап көрүп турар болгаш, өске чоннарның тоолдарын, ооң маадырларын дыка эки танып алыр. А тыва тоолдарның аттарын-даа, ооң маа­дыр­ларының аттарын-даа билбес. Ынчангаш тыва улустуң оюннарын, тоолдарын билир болзун дээш, физика-математика факультеди-биле кады ажылдап эгелээн бис. Бис капсырылганың утка-шынарының талазы-биле ажылдап турар бис, а техниктиг талазын информатика кафедразының башкызы студентилери-биле кылып турар. Төлевилел амдыызында эге чадазында. Ынчалза-даа шуулганга сонуургап айтырып кээр улустуң хөйүн барымдаалап, шалыпкыны-биле ажылдап кылгаш, чонга тарадып дамчыдып болур эргени алгаш, кижи бүрүзү телефонунга киирип алгаш ажыглаар болзун дээш, чонга чедирер сорулгалыг бис”.  
Телефон капсырылгазының дузазы-биле бичии чаштар тыва улустуң бурунгу оюннарын, чечен-мерген чогаалдарын өөренип алыр аргалыг болур. Төрээн дылга хамаа­рышкан чидиг айтырыгны шиитпирлээр сорулгалыг төлевилел ийиги черни алган. 
Кызылдың педагогика колледжиниң “Бичии шинчээчи” төлевилели үшкү черге төлептиг болган. Угаан-медерелиниң сайзыралы, өзүлдези кадыының байдалы-биле кошкак болгаш, харык-шинээ кызыгаарлыг бичии чаштарга ооң мурнунда тускай уруглар садтары турган. Ынчалза-даа РФ-тиң “Өөредилге дугайында хоойлу”, Өөре­дилгениң федералдыг күрүне стандарты (ФГОС) ышкаш кол документилерде айытканы-биле, кадыының байдалы-биле харык-шинээ кызыгаарлыг чаштар кандыг-даа уруг­лар садтарынче барып болур. Ынчангаш ол уругларның деңнелиниң аайы-биле өөредип сайзырадыр бөлүк садик бүрүзүнге турар ужурлуг болганда, шак ындыг бөлүктүң уруг­ларынга утка-шынарлыг болгаш өңгүр чараш дерилге шимелдезиниң төлевилелин студентилер Херелмаа Куулар, Аялга Монгуш, Белекмаа Дупчун, Сара Сагды, башкылары Елизовета Кенден-оол, Азиана Ооржактың удуртулгазы-биле ажылдап кылгаш, шуулганга бараалгатканнар. Чугаа-домаа сайзыравайн турар болгаш ниити сайзыралы озалдап турар бичии уруг­ларга, угаап бодаары чедир сайзыравайн турар уругларга дээш тус-тузунда өөредип, сайзырадыр аргаларның шуптузун негелдеге дүүштүр хол-биле кылып алган. 
Аныяктарның чаартыкчы ёзу-биле чогаа­­дып кылган бо үш төлевилелин херек кырында ниитилелге, шынап-ла, ажык­тыын көрүп тургаш, шилип турганын эксперт комиссияның кежигүннери тайылбырлаан. Ол дээрге бо хүннүң амыдыралынга эргежок чугула херектиг чүүлдерни кижилерге ачы-дуза­лыг болзун дээш келир үеже ырадыр көрүп тургаш, чогаадып кылганының барымдаазы болур. 
Рада Демчик.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.