1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧОГААЛ БОЛГАШ УРАН ЧҮҮЛ

1941 чыл. Тываның улустуң чогаалчызы С.А. Сарыг-оол.
Чурукчунуң архивинден: Всеволод ТАС-ООЛДУҢ чураан чуруу.
 
Чогаадыкчы салым-чол
ЫР ДЕГ ЧАРАШ, СӨС ДЕГ ТОДА
 
Чаа-Хөл онзагай чогаадыкчы салым-чаяанныг, амы-хууда берге салым-чолдуг кижилерниң чурту. Олар төрээн черин боттарының шүлүктеринге, ырларынга алгап йөрээн. Оларның чогаадып каан шүлүктериниң сөстери болгаш ырыларының аялгалары чоннуң аксындан ам-даа дүшпээн. 
Олар бо хүннерде Тываның эң бедик сценаларындан эң шыырак ыраажыларның күүселдезинге чаңгыланып чоруур. Республи­каның ат-сураглыг ыраажызы Борбак-оол Салчактың
Чечек ышкаш чараш сен деп 
                 мактавас мен,
Сен дег уруг тывылбас деп
                 көгүтпес мен.
Пөрүксүмээр, эгениичел 
                 болзуңза-даа,
Бөдүүн болгаш ажыл-ишчи 
                 тыва кыс сен
деп ырлап турарын кым дыңнаваан боор. Ооң ырлап чорууру «Ыр дег чараш көстүп кээр сен» деп ырының сөзүн чогаалчы Монгуш Өлчей-оол, аялгазын Солаан Базыр-оол бижээн. Бо ырының бижиттинген төөгүзүн Монгуш Кунгааевич: «Аялгазын Солаан Базыр-оол чогаадып алгаш, Ак-Туругга мээң бажыңымга чедип келген. Ону баянга ойнап бергеш, сөс херек дээн. Аялга мээң сеткилимге дыка таарышкан. Солаанны бичии када манадып кааш, сери кырынче үне бергеш, аялганың аайы-биле химиренип боданып орумда, бажыңым чаны-биле эрткен уруглар мээң-биле мендилежип холдарын чаярга, одуруглар чайгаар сагыжымга аяннажы берген. Ырның сөзүн 10-15 минут дургузунда бижий соп каан мен» — деп чугаалап органын сактып чоруур мен.
Чогаалчы Монгуш Өлчей-оолду кара чажымдан тура таныыр мен. Арны холаң, кулактары докпак, салаа­лары дагыр акый-ла болгай. Бичии оолак шаанда бензинге өрттенген деп дыңнаан мен. Ындыг овур-хевири дээш Монгуш Кунгааевичиден кым-даа кажан-даа оспаксыравас, ол боду-даа чондан хоорук эвес, эш-өөрлүг, чугаа-сооттуг, каткы-хөглүг чоруур акый-ла болгай. Бодунуң ындыг аажы-чаңын «Дириг чоруур назынында диңмит чокка чорааш чоорул» деп оюн-баштак тайылбырлаар. Ону чону дыка хүндүлээр, «Чогаалчывыс» деп адаар, «Чогаалчывыс чүнү бижип тур ирги?» деп айтыргылаар.
Концерттерге, оюн-тоглаа үезинде, куда-дойга «Өлчей-оолдуң «Чаа-Хөлдүң айдыңын» бадырыптар-дыр чээ!» дишкеш,
Чаражымның дыдырарган 
                 чымчак чажы
Чаагымны эргеледип суйбай берди.
Шынчы чүрээм арыг чымчаан 
                 билген ышкаш
Чылыг хоюг эгиннери 
                 чыырлып келди
деп ырлажыптар. Бо ырының сөзүн база Монгуш Өлчей-оол, аялгазын Солаан Базыр-оол бижээн.
Солаан Базыр-оолдуң чогааткан ырыларын чон калбаа-биле ырлажып, ооң ырылары концерттерге, автобустарга, оюн-тоглаа болган черлерге чаңгыланып турду. 1960-1970 чылдарның ортаа үезинде бүгү Тываның шупту булуңнарынга «Арыкчыгаш» деп ыры диңмиреп үндү. Бичии оолдар, уруглар ыры кичээлдеринге, концерттерге, школага, кудумчуга, бажыңнарынга-даа 
Суурум баарын куду
Шурап бадып чыдар,
Арыг кылаң суглуг
Арыкчыгаш бо-дур, оой-ээй
деп ырлажып турдувус. Мен-даа эш-өөрүм-биле кады ырлап чорзумза-даа, а ооң автору кым деп чүүл бичии оол мээң сагыжымга безин кирбес турган. 1965 чылда Чаа-Хөл ортумак школазынга өөренип тургаш, «Арыкчыгаш» деп ырының авторун эң-не баштай көрген мен. Ол мынчаар болган.
Ол шагда баштай школаларга, ооң соонда школалар аразынга өөреникчилерниң уран чүүл көрүлдези болур чүве. Чаа-Хөл школазының көрүлдеге белеткелиниң танцы-сам талазы-биле удуртукчузу Малафеев башкы танцы бөлүү тургускаш, бис­терге танцылар өөредип эгелээн. Танцыларны үдеп бээри-биле караа көрбес баянист чедип эккелген. Танцының аялгазын башкы үнү-биле ырлап, ритмин баянга салаалары-биле соктап бээрге, ол баянист дораан-на ойнай тыртып каар. Баянист аялганы ол хире дүрген сактып алырын пат кайгаан мен. Эш-өөрүмнүң чугаазындан «Арыкчыгаш» деп ырның аялгазының автору ол, композитор Солаан Базыр-оол деп билип алган мен.
Амыдыралым, журналист ажылым аайы-биле Солаан Кыргысович-биле эпти-ле ужуражып чораан мен, чүге дээрге мээң Чаа-Хөл чурттуг төрелдерим-биле өңнүк-тала, оларның бажың-балгадынга бо-ла кирер. Чанынга чоокшулай бээримге, мээң кылажымның даажын дыңнааш, ат-сывымны айтыра бээр.
Төрүмелинден караа көрбес болган композитор Солаан Базыр-оолдуң хууда салым-чолун, чогаадыкчы салым-чаяанын эки билир бис, бижип каан ырларын ам-даа ырлажып чор бис. А ооң чогаадыкчы салым-чаяаны канчаар тыптып, хөнүп, сайзырап келгенин чиге тайылбырлап шыдавас бис. Ону чечен сөстүң ачызы-биле тодаргай чураан кижи чогаалчы Черлиг-оол Куулар. Бичии Солаан төрээн чуртунуң агаар-бойдузунуң салгын-сырынын, хая-дажының дааш-ши­мээнин, дириг амытаннарның үннерин дыңнап, бодунуң сагыш-сеткилинге сиңирип ап чорда, ооң хөгжүмчү салым-чаяанының үрезини чемиш тыртып, өзүп, частып үнген кылдыр «Шораан» деп тоожузунга ол бижээн.
Эртемден Шулуу Чыргал-оолович Сат, чонар-даш чонукчулары Монгуш Черзи, Байыр Байынды, чогаалчы Александр Даржай, композитор Каадыр-оол Бегзи дээш өске-даа кижилер төрээн чери Чаа-Хөлдү алдаржыдып, алгап мактаан. Оларның аразында бичиизинде бензинге өрттенгенинден инвалид чогаалчы Монгуш Өлчей-оол биле төрүмелинден караа көрбес композитор Солаан Базыр-оол онзагай черни ээлеп турар. Чүге дээрге олар амы-хууда берге салым-чолунуң адаанга барбайн, чогаадыкчы салым-чолу-биле, Монгуш Өлчей-оолдуң бижээни, Солаан Базыр-оолдуң ырлап кааны ышкаш, сүлде-сүнезини-биле «ыр дег чараш, сөс дег тода» артып калганнар.
Шаңгыр-оол Суваң.
ХУУЛГААЗЫННЫГ ХЕМЧИК-БАЖЫ
 
Хемчик бажын ак-көк сыннар чергелештир бүзээлеп алган турарын көрген кижи-ле ону магадаар. Шынын чугаалаарга, бистиң черде эгээртинмес байлактыг болгаш көрүксенчиг черлер хөй. Хемчик-Бажынга чорбаан кижини Тываны көрбээн деп хөөредип чугаалап болур. 
Даг-Алтайы биле Тываның аразында шөйлүп чоруткан Шашпаал сыннары мында-ла болгай. Козер таңдызындан шурап баткан бичии кара суглуг хемчигештер болгаш улуг хемнер Чөөн-Хем, Чиңге-Хем, Шындазын, Ажык, Хемчик хемниң судалдары болуп турар.
Долгандыр даглар-ла, даглар. Эң-не бедик сыннарын алырга, Ак-Оюк, тос Мөңгүлек болгаш Бай-Тайга болур. Шашпаал сыннарында кижиниң дыңнавааны арт-сын хөй. Чижээ, Кызыгаар арты, Меңгилиг арт, Эзерлиг, Чүрек, Чөлчү дээш оон-даа өске. Арттар санай сүзүглел кылыр оваалар, чадырлар бар. Тывалар биле алтайларның харылзажыр арт-сыны Чөлчү ол. Бо арттың кырында Дээр даш деп улуг даш бар.Чон ону Хемчик-Бажы деп адап каан. Ооң девискээринде элдептиг, тывызык, хуулгаазынныг черлер бар. 
Улуг-Теректиг деп черде Чаттыг деп даг бар. Оон даш алыр азы даш чууктаар болза, ол-ла шакта диргелчек булуттар келген соонда, чаап эгелээр. Чиңге-Хемде Көк-Чарык, Кызыл-Чарык деп черлерде даг согуназы тарып каан-биле дөмей чер-чери-биле чаттып чоруткан. Оон согуналап алгаш чанарыңга, албан чаашкын чаап, үдээр болдур ийин. 
Бир солун болуушкун, кылыны 4-6 м. меңгилер кырының чечектери болуп турар. Бодап-даа көрүңер даан, хар чечээ кандыг-даа өңнерлиг болур, ак-көк, хүрең-кызыл, ак дээш аңгы-аңгы. Ол чечектер тыва аяктарга деңнежир. Ооң чаражынга таалай бээр силер. Ол чечектер чүрек дамырларынга, тыныштаар кижилерге дээш өске-даа аарыгларга ажыктыг деп хоочун өгбелер чугаалаар чораан.
Шаанда меңги чечээн тывалар, алтайлар, моолдар-даа «ынакшыл үдээр» чечек деп турган. Аныяк оол өгленирде, кат-иезинге меңги чечээ, катынга аң кежи белекке бээр чораан. Меңги чечээн тыппаан таварылгада оргаадайны (оргаадайны чалбарып тургаш, оран-таңдыдан дилээр дээр), оон эң чараш аң кежи олбукту чадып бээр турган. Ам бисте кандыг ийик, барык-ла кижи бүрүзүнге ужа-төш бээр. Ол үеде чаңгыс ужаны хүндүлүг «ак-салдыгга» салырыңга-ла, ол шуптузунга үлештирер турган.
Хемчик-Бажынга кээп көрүңер даан, Кара-Чоданың даан, Кызыл-Хаяда бурунгу бижимелдерни, Кара-Чоданың көдүргеш салган дажын, бөрү соккан дажын, ооң кылаштап турганы чалымнарда тиглерни көрүп болур. Кайгамчык төөгүлүг Кара-Дыт, Караңгы-Шиви, Шивиттиг аржааннарынга кирип алыр силер. Бойдуска ынакшылды албадал-биле хемчээвес, ханы билиишкин, камныг чорук-биле чедип ап болур.
Бараат Делег-оол,
күш-ажылдың хоочуну.
Бай-Тал суур.
Шүлүктер
ЧАА ЧЫЛ-БИЛЕ!
Эрги чыл-даа үүле-херээн бүдүргештиң,
Эргин артап аалынче чана берди.
Чаа чылдың хүлүмзүрүү эргий шонуп, 
Чаактарывыс эргелелдиг чассыда-дыр!
 
Чаа чыл-биле, Чаа чыл-биле, эргим чонум! 
Чалбырааштыг изиг байыр сөңнеп ор мен. 
Моорлап келген Чаа чылда чуртталгавыс
Моон-даа шапкын бурунгаарлап хөгжүүр болзун!
 
Аарыг-аржык, айыыл-халап ойлап эртсин, 
Ажы-төлдүң өөрүшкүзү чаңгыланзын!
Холдарывыс туттунчупкаш, деңге базып, 
Хоорай-суурну аян киир-ле чаартыылыңар!
 
Шевер эрниң, тудугжунуң, ажыл-ижи 
Чедиишкинче дорт-ла углап бүдүп турзун!
Кодан сыңмас арбын малдың бажы өзүп, 
Хойлар бүрү ийистеп-ле төрүүр болзун!
 
Барын-чогун харам чокка алчып-бержип, 
Базым бүрү бурунгаар-ла чүткүп чорааш, 
Амыдырал дээдизинге чедер дээштиң, 
Ашкан хүннүң сөөлүн көрүп, ажылдаалы!
 
Чаа чыл-биле, Чаа чыл-биле, эргим чонум! 
Чаа чылда чедиишкиннер арбын болзун! 
Шапкан аъттың маңы-биле деңге челзип,
Чаартынмаан бедиктерже ужугаалы!
Маадыр-оол ДАНЗЫН.
Кызыл хоорай.
РУБАИЛЕР
Аът бажы алдын оорлааш, туттурзумза, чектевейн көр,
«Ады өлген «оор-кайгал», «чуттуг хей»  дээш, чектевейн көр.
Кайын-чүден хайдынганнар оруун доскан албатыны
«Харам, кайгал «өнчүзүрээн» мелегей» деп чектевейн көр.
***
Бөрү бажы мөңгүн меңээ сыгавайн көр,
Бөдей өөмнүң баганазын силгивейн көр, 
Кадырынга каргыраалап ойнап өскен
«Кара-Дажым садыңар» деп былаашпайн көр. 
***
Кадаагаты холун актаар чаңчылывыс утпас-тыр бис.
Харам чокка алдар-аттың бедиин сөңнээш, үдээр-дир бис.
Көдээ черде, ырак суурда, «холу алдын» эживиске
Хөвээ-даа бол, хурагандан чадаранып орар-дыр бис.
***
Сылдыс санап ора хонар дүнелерге, четтирдим.
Сыннар бажын эргеледир Хүнге өөрүп, четтирдим.
“Хайыралыг чуртталгаңның хуусаа-хонуун камна” дээн
Ханам шагы шаккыңайнып, сүрттедирге, четтирдим.
Лидия ООРЖАК.
 

 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.