1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧОЙГАН АРЖААНЫНДА БОКТУ АРЫГЛААН

Баштай-ла Гималай альпинис­териниң кыйгырыын маңаа сактыры чугула, «Бойдуска истериңерден өске чүнү-даа арттырбаңар база чуруктардан өске чүнү-даа албаңар» деп мерген сөстерде ханы утка-ла бар. Бедик шыпшыктарже үнүп турар эрес-дидим альпинистер аян-чоруун кылып чорааш, бичии-даа саазын октавас, ынчаар болза шуут ат болур, дораан торгап каар, даштыкы чурттарда экологияга харыысалга ол хире бедик деп, хоочун чогаалчы, альпинист Маадыр-оол Ховалыгның чугаалаанын дыңнаан мен. 
Сөөлгү үеде долгандыр турар хүрээлелдиң бокталып турары дү­вү­ренчиг айтырыгларның бирээзи. Кым­нар бокталдырып турар дээрге боттарывыс-ла болгай бис. Чурттап олурар бажыңывыс, кудумчувус хамаанчок, тайга-сында аржааннарны, хемнерни, хөлдерни хирлендирип, бок-сагывысты октап турарывыс хомуданчыг. Оода-ла чайын аржааннап баргаш безин ол ыдыктыг черлерге бокту октап чоруп бээривис чараш эвес. А экологияны камгалаарының талазы-биле волонтерларның идепкейжи ажылының дугайын маңаа таныштырып көрейн. 
Бистерге чедип алыры безин берге Тожуда Чойган аржаанынга Россияның аңгы-аңгы регионнарындан волонтерлар бо чайын келгеш, улуг бокту чыып, арыглаан. Чайгы үеде аржаанга кирип, дыштанып турган улустуң октапкан бок-сагын олар каш хүн улаштыр аштап келгеш, ам-на ие черивис амыраан боор деп чугаалажып турганнар. Москва, Оренбург, Краснодар крайдан, Тюмень, Тула хоорайлардан, Бурятиядан келген волонтерларның аразында Тоора-Хемден Ирина Ак биле Ий суурдан Чечена Кыспайның экологтуг акцияга демин кадып, дузалашканын демдеглеп каары артык эвес. 
Тайга-сын ажылдыр чыдар аржаанга Тоора-Хем суурдан аъттарлыг үнгеш, ивижилерниң талыгырда турлагларынга дүн эрттирип чорааш, 7 хонгаш чедер чүве-дир. Бир эвес Красноярск, Иркутск, Бурятияның суурларын таварып чедерге 4-5 хонук болур. Чойган аржааны кайгамчык булуңувус-тур, кайыын-даа кээп эмненип кирип турар дыштаныкчылар хөй. Ол хире алдын аржаанга  кирип келгеш, долгандыр чараш бойдуска хумагалыг болур болза эки чүве-дир ийин. Дыттың чаңгыс чочагайы безин кижини чээрби хире аарыглардан эмнээр, оон ыңай ол тайганы одуртур кандыг-даа эм үнүштер бар, а ында бойдустуң  чурумалы сөс чокка-ла онза.
Мындыг эки, эм шынарлыг аржаанга арыглаашкын чорудар ажылды барып-барып Москва областың Красково суурдан Евгений Аверьянов үндүрүп эккелген. Ол аныяк шаанда Тожунуң Чазылар суур­га чурттап, ажылдап чораан. Тываның делгемнерин дендии билир, суурнуң чоо­гунда Чойган аржаанынга чыл санында кирер чаңчылдыг. Хайы­раан аржаанда боктуң овааланып чыглып чыдарынга сагыжы аарып келген. Оон 2016 чылда Краснодар крайның Тихорецк хоорайындан Андрей Романовтуң удуртканы экспедициязы-биле Саян дагларынга келгеш, ынаар-ла одуртуп чоруткан аржаанны таварааш, экологтуг акция чорударының талазы-биле айтырыгны көдүрерин дугурушканнар. 
Олар бо айтырыгны шиитпирлежири-биле РФ-тиң Онза байдалдар яамызынче, Президентиниң администрациязынче база ТР-ниң Чазаанче дилег чагааларны чоруткулаан. Ооң соонда аңгы-аңгы регионнардан эки турачыларны чыып, «О» деп төлевилелди база ажылдап кылганы ол. «О» деп үжүктү бөмбүрзекке дөмейлеп тургускан. Тываже барып чедери-биле март айда Оренбург хоорайга ачы-дуза концертин уран талантылыг артистер чонга көргүзүп берген. Оон кирген акша-төгерик болгаш ол-ла хоорайның чурттакчызы Виталий Бахаровтуң база төлевилелдиң деткикчилериниң дузазы-биле эки турачылар Саян дагларынче бо чылдың июнь эгезинде аъттаныпканнар. Бурятияның Окинск районнуң Орлик суур­дан Пунцык Иванов каттыжып кээп, ол-ла суурну таварааш, Чойган аржаа­нынга чедип келгеннер. Аржаанны долгандыр консерва банкалары, газ балоннары, чук савалар, улуг-бичии хаптар шуут эңдерик болган. Чайын дыштанып кээп турар улустуң чурум чогу моон-на көстүп турары чаржынчыг. Россияның хоорайларындан келген күштүг, эрестиг волонтерларның бок тудуп чий берген аржаанга дыка улуг ажылды чорутканы демдеглексенчиг. Эки турачыларның каттыжып алгаш чоруткан экологтуг акциязы моон-даа соңгаар кады ажылдажылганы база чаа-чаа төлевилелдерни тыварынга идиг болур деп ажыт-чажыт чокка чугаалажып турганнар. Оон ыңай аныяк-өскенге мындыг демниг чорук өөредиглиг болур база дараазында чылын акцияны уламчылаарын дугурушкан. Ырак хоорайлардан бээр Тываже келгеш, экологияны камгалаары-биле үлүг-хуузун киирген волонтерлар езулуг-ла эр хейлер, оларның сеткилинден кылган чорук-херээ биске үлегер-чижек-тир. 
Шынап-ла, боларның эки үлегерин эдерип, дараазында боттарывыс мындыг акциялардан чоруткан болзувусса, чурттап орар кожуун, суурувус аайы-биле. А Саян дагларын одурту чоруткан бойдус чурумалы-биле онзагай Чойган аржаанының бок-сагын харын Россияның волонтерларынга арыгладып-ла алдывыс.  Ам дараазында чайын боттарывыс шыдаар боор бис. Чүге дизе бистиң республикада база волонтерлар бар-дыр, олар-биле кады хоочуннар (мөңгүн волонтерлар) демнежип чоруп турарлар. Оларның ажыл-чорудулгазын солун-сеткүүлден, социал четкилерден номчуп болур, олар база кандыг-даа ажылды кылырындан чалданмас. Найысылал чоогунда Дус-Хөл, Хадың хөлдерде овааланган бокту арыглап турары көскү. Оон-даа өске кылып турар ажылдарын чугаалап болур. Оон ыңай ыдыктыг чер Бурган изинге кээп турар чонга, бок октавас, дедир чоруурда арттырбаңар дээн уткалыг бижээн дүрүм бар болду. Ол база шын-дыр, ынчаарга девискээр арыг болур. А Чүрек-Дөргүн аржааны база арыг-силиг, мону Тываның Камбы-лама эргелели хайгааралга алган болгаш дыка харыысалгалыг. Чаа-Хөлде Бурган даанга кожууннуң чону арыглаашкынны чоруткан соонда база арыг-силиг апарган. Тожунуң Ногаан-Хөл аржааны база кайгамчык чараш оран-дыр, ында база-ла дыштанган улус бок-сагын чурум чок кылдыр октап каапкаш барган. Бо чылын кожууннуң удуртукчулары харын хемчегни ап, ында харыысалгалыг улусту тургузуп ажылдадып кааны эки. 
Ася Тюлюш.
Чурукту архивтен алган.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.