1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧОННУҢ КӨӨРҮ - ШОЛБАН КАРАА

Политологияда «томуйлаар», «соң­гуур» деп билиишкиннер бар. Совет үеде албадалдыг чагырга турган ужун үстүнде ийи сөстүң утказын, бөдүүн чон хамаанчок, удуртулгага ажылдап чораан дүжүметтер безин ам-даа ылгавайн турар. Чүге тус черлерниң даргаларын, ССРЭ-ниң Дээди Совединиң болгаш оон куду чагырганың депутаттарын Москва­ның айыткалын езугаар томуйлаар турганын ам улуг назылыг кижилер эки билир-ле болгай. Бо бүгүнү шуугаазынныг тозан чылдарда хөлчок бактап, удуртукчуларны, ооң иштинде С. Токаны база чектеп турду.
Черле ынчаш Россияда, ооң иштинде Тывада, улуг даргазы (хаан, чиңгине секретарь, президент, обкомнуң бирги секретары) ажылдап турда, алгаар, дүжүлгеден чайлай бээрге азы чок апаарга, бактаар чорук дүжүметтерниң, харын-даа политологтарның, социологтарның, төөгүчүлерниң чаагай чаңчылы апарган. Эртемге даянгаш, шын бижээн В. Лениниң, И. Сталиниң допчу намдары бо хүнге чедир чок. Чүгле чаңгыс талалап буруудадыр хөөннүг бижээн номнар бар.
«Томуйлаашкын» болгаш «соңгуушкун» деп сөстер дугайында «Тувинская правда» солунга (№134, 2016 ч. декабрь 3) кысказы-биле бижээн мен. Ол дээрге элитология дугайында теорияның өзек сөстери-дир. Мону билбес дүжүметтер С.Токаны «соңгаан» деп бижип турар. Москваның айыткалын езугаар томуй­лаан дарганы обкомнуң бюро кежигүннери езу барымдаа­лап, хол көдүрүп, бадылап турганы шын. А Тываның чону ону кажан-даа соңгуваан, а бир эвес ындыг айтырыг тургустунуп келген болза, чон ону ол үеде соңгуп каар ийик. Чүге дээрге чон мурнунга ооң ат-алдары хөлчок бедик турган.
Удуртукчуларны соңгуур дугайында айтырыг шуугаазынныг тозан чылдарда үнген. Тываның бир дугаар база сөөлгү Президентизинге Ш.Ооржакты Тываның чону ийи катап, ооң сөөлүнде Чазак Даргазынга бир катап соңгуду. Бо дээр­ге Тываның төөгүзүнде чон бодунуң баштыңын боду бир дугаар шилип ап турганы ол-дур.
2016 чылдың сентябрь 17-де Тываның хөй язы-сөөк чону Шолбан Валерьевич Кара-оолду Тываның Баштыңынга колдуунда бир демниг соңгааны база-ла төөгүлүг барымдаа-дыр. Бо бүгүнү соңгулдаларның янзы-бүрү документилеринде хоойлу езугаар бүрүткээн.
Ынчалзажок соңгулдалар үезинде артык бюллетеньнер киир октап турган, ооң ужун соңгулдаларның түңнелдерин хүлээп көрбес бис дижип, ийи-чаңгыс кижилер бижип турар. Ол дээрге соңгукчу бүрүзүнуң эргези-дир. Черле ынчаш ийи-чаңгыс таварылгалар ужун бүгү Тывага база-ла шак ындыг болган дээрге кайыын боор. Хоорай чонун көдээге деңнээрге, идепкейи куду болганы магат чок. Ындыг-даа бол, Кызылдың участок бүрүзүнге соңгукчулар эвээш келген дугайында барымдааны шын-мегени согажалап бижээнин солуннардан тыппаан мен.
Амгы Тыва Чазакты чемелеп бижип турар кижилер Ш. Ооржак үезинде улуг эрге-дужаалдарга ажылдап чораан дүжүметтер-ле чорду. Ындыг чүүлдерге М. Ховалыгның «Хоозураан Тывазы» дорт хамааржыр. ССРЭ буурап дүжерге, бүгү Россия, ооң иштинде Тыва хоозурааны шын. Аңаа Ш.Ооржак канчап буруулуг боор чүвел. Чогаалчы эндээн. Ол дээш мен ооң-биле ийи катап судташкаш, ийи катап агарып үнген мен. Канчаарга-даа, Тываның амгы үезиниң көдээ ажыл-агыйының чидиг айтырыглары тозан чылдарның хоозуралының уржуу-биле дорт харылзаалыг. Чижээ, Тывага совет үениң сөөлгү чылдарында малчын турлаг­ларга электри чырыы хып, кадарчылар чылыг бажыңнарлыг турду. Дагларда кыштагларга кышкы үеде чайыннанып турган чырык шагда-ла чок, бажыңнарны одап каапкан… Ынчангаш амгы Чазактың кыштаг дугайында кончуг шын төлевилели төрүттүнүп, амыдыралда боттанып турар.
Шүгүмчүлекчилерниң аразында яамыларның бирээзиниң сайыдының оралакчызы турган, оон назыны улгады бергеш халашкан сөөлүнде «Россияның патриоттары» партиядан депутаттаар дээш чадашкан таныжым база бар. Ол демир-үжүк тутканда, чогаалчы, хөгжүм херексели тутканда, аялга чогаадыр, ырлар бижиир, солун эрлерниң бирээзи. Ооң чамдык ырларын сактып алган, хире-шаам-биле бадыргылаар-даа мен.
Бо дуңмам өске кижилер өттүнүп, амгы Чазактың Баштыңынга удур ужур-утка чок (соңгулдалар дугайында эвес) материалдар бижиирге эпчоксунуп чоруур мен.
Эрге-чагырганың четпестерин шү­гүм­чүлээри чөптуг. Чүгле ону бижип тура, удур­тукчуну куду көрүп, дорамчылап болбас.
Н. Хрущевтуң хайы-биле Тывага хууда мал азыраарын, ылаңгыя аъттыг болурун хоруп турду. Ам магалыг үе ышкажыл, чеже-даа мал өстүрүп, байып болур. Ындыг-даа бол, аныяктарның хөй нуруузу мал ажылынга хөөн чок. Эвээш санныг эки турачыларны Ш. Кара-оол дарга бүгү тала-биле деткип туру. Ам-даа, моон соңгаар-даа Чазактың ажылының кол угланыышкыннарының бирээзи бо. 
Назыным улуг. Тока-даа, Ширшин-даа, Ооржак-даа үезинде ажылдап келдим. С.Тока чогаалчы, драматург база пуб­лицист болгаш, өскелеринден ылгалдыг бооп төөгүге артып каар. Политиктиг үениң аайы-биле оларның ажылының уг-шии ылгалдыг турган. Бо даргалар дөгере төлептиг удуртукчулар чораан.  Ш. Кара-оол олардан хензиг-даа дудак чок.
Ш.Ооржактың Чазаанга ийи чыл хире күрүнениң парлалга комитедин даргалап тургаш, ооң шын-меге чеме-халазын-даа дыңнап чордум. Чижээ, бир катап мени тыва парлалганы хоозураткан деп чеме­лээн дарга. Ол база «Хоозураан Тываның» бир кезии ышкажыл. Ооң ужурун билбес кижи чораан. Ынчангаш тыва парлалганың хоозураанынга мен-даа, Шериг-оол-даа буруу чок (мону тайылбырлаары узун төөгү). Шак ол дээш база ажылымдан хостаан дээш, Ш. Ооржакка хензиг-даа хомудавайн, ооң-биле кады ажылдап чораан үемни сеткилимде чылыы-биле кадагалап чоруур мен.
Тыва дүжүметтерниң бот-боттарын бактаар, Москваже чагаа бижип, чаргылда­жыр чоруу үжен чылдар үезинде-ле ты­­вылган. Бо дээрге бужар бак чаңчыл-дыр. Москваже чеже-даа шелериңерге, силерниң ооңарны кым-даа тоовас, чески­нер, дедир Кызылче чорудуптар. Каш борбак тывалар шак ындыг чүдек хирден адырлып көрээлиңер. Кымга-даа болушпайн тур мен. Мени шын билип көрүңер. Силер чокта-ла Тывада чүү болуп турарын дыңнадып турар тускай албан черлери бар.
Сөстүң хостуун соора ажыглап, Тыва­ның Баштыңы Ш. Кара-оолду чеже-даа бактаарыңарга, ол черже-даа кире бербес, дээрже-даа ужуп үнмес, бистиң аравыста чурттап, өөрүшкүвүстү, муңгаралывысты деңге үлежип чоруур.
Адак сөөлүнде чоннуң мерген угаанныг сөстерин сагындырып каайн. «Бодунуң бажында тевени эскербейн, эжиниң бажында тевенени эскерген», «Бодун боду билинмес, морзук калчанын эскербес». Чаа Чазакты чемелээн кижилер оларның үезинде Тыва кандыг хоозуралга таварышканын көңгүс уттуп алган-дыр.
Чон амгы үеде Тывада чүү болуп турарын кандыг-даа дүжүметтен артык билир. Эвээш санныг тываларның спортчуларының алдар-ады бүгү делегейде диңмиреп туру. Чонну кым-даа мегелеп шыдавас. «Чоннуң көөрү – шолбан караа» дижири ханы философчу уткалыг. Чон акты-даа, караны-даа кажан-даа билип чоруур.
Монгуш Байыр-оол, 
ТГСЭШИ-ниң политология секторунуң башкарыкчы эртем ажылдакчызы, фило­софия эртемнериниң кандидады.

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.