1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧОННУҢ СОЛУНУНДАН МӨГЕЙИГ

 

«Шын» солун 2015 чылда 90 харлаан байырлалын эрттирген. Ол дугайында солунувус арыннарынга чырыткан бис. Эң-не өөрүнчүг чүүл ол байырлалда чоннуң солуну «Шынны» республиканың кожууннары: Бай-Тайга, Барыын-Хемчик, Улуг-Хем, Таңды, Чеди-Хөл, Өвүр, Тожу, Тес-Хем, Мөңгүн-Тайга демнии-биле деткээнин демдеглевес аргажок. Элээн каш кожууннар «изиг ханнаар» хойларны-даа берген чүве. Бо кожууннарның удуртукчуларынга болгаш чурттакчы чонунга солунувус мурнундан өөрүп- четтиргенивисти илередип тур бис. Ылаңгыя байырлалда аалдап кээп, шаңнал-макталдарны элбээ-биле тывыскан хөй ки­жи составтыг Бай-Тайга ко­жууннуң төлээлерин онзалап демдеглексээр-дир мен. Эң-не хөй бижикчилеривис база бо кожуунда дээрзин чоргаарал-биле айтып каайн. 90 хар­лаан байырлалывыста оларның үндүрген хана солуну аажок солун болганын канчап демдег­левес боор. Ынчангаш «Бай-Тайга» солуннуң редактору Шеңне Чайлаг-ооловна Даржаага, кожуун чагыргазының даргазы Каң Каң-оолович Салчакка, оралакчылары Союман Иргитовичиге, Аяс Сергеевичиге, «Мөңгүлек» чечен чогаал каттыжыышкынынга улуг деткимчези дээш мөгейип тур бис. «Шын» солуннуң док­таамал бижикчилери Ким-оол Сарыг-Донгакка «Бай-Тайганың хүндүлүг хамаатызы» атты, ТР-ниң алдарлыг ажылдакчызы, солунчу Светлана Балчырга «Бай-Тайганың уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы» атты ол байырлалда тывысканы ийи дакпыр өөрүшкү болгаш кайгамчык белек болганын чоргаарал-биле демдеглекседим.

«Шынны» деткээн баштайгы­ларның бирээзи Чеди-Хөл кожуун чагыргазының даргазы Карим Сагаан-оол, Таңды кожуун чагыргазының даргазы Сергей Ондар, Улуг-Хем кожуун чагыргазының даргазы Мерген Анай-оол оларга улуу-биле четтирдивис. Эрзин кожуундан доктаамал бижикчивис Чечекмаа Кыргысовна Садиниң редакцияның агар санынче чоруткан хууда акша-төгерии «далайга дамды дуза» болганын канчап айытпас боор.

90 харлаан байырлалывыс­та дыка хөй хоочуннарывыс янзы-бүрү медальдар-биле шаңнатканы өөрүнчүг. Ол дээрге Таан-оол Хертек, Светлана Монгуш, Намчал Намдак, Алексей Аир, Вера Куулар, Анай Демир-оол, Севил Кара-Сал, Таисия Монгуш болгаш өскелер-даа-дыр. А удуртукчувус – кол редакторнуң хүлээлгезин күү­седип турар Шангыр-оол Суваң Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы бедик атка төлептиг болганы өөрүнчүг.

Солунувус юбилейи бедик утка-шынарлыг болгаш солун, бай-шыдалдыг эртсин, ырак-чоок­тан келген чонувусту төлептиг уткуп, үдээли дээш, редакцияда ажылдап турар кижи бүрүзү шаа-биле үлүг-хуузун киирген. Ылаңгыя улуг дагдыныкчывыс, байлак дуржулгалыг журнализивис, «Шын» солунга хөй чылдарда кол редакторлап ажылдаан, бөгүнде-даа бистиң-биле арга-сүме солчуп кады ажылдап чо­руур Владимир Федорович Чадамба аныяк ажылдакчыларывыска езулуг төлептиг үлегер-чижээн көргүзүп, мергежилинге шынчы болуп артканын бадыткап чо­рууру өөрүнчүг.

«Шынның» шынчы бижик­чилериниң адын солунну номчуп турар кижи бүрүзү эки билир. Парлалга хүнү-биле оларга изиг байыр чедирбишаан, аттарын чоргаарал-биле адап көрейн. Ол дээрге Сүт-Хөл кожууннуң «судалын» солунувус арнында доктаамал тудуп орар Бораш Сереңмааевич Ондар-дыр. Кадыкшылыңар быжыг-ла болзунам, харылзаавыс үзүлбезин!  Мындыг чылыг күзээшкиннерни Чыраа-Бажында Оолак Дар­жааевич Кара-Салга, Өвүрде Биче Күскел-ооловна Монгушка, Каа-Хемде Болат Бүрүнаевич Маадыга, Мөңгүн-Тайгада Адыг-оол Хертекович Намгай-оолга, Таңдыда Хүлер-оол Кыргысович Чамзыга, Улуг-Хемде Дадар-оол Севээнович Дамдынга, Ульяна Аракчаа-Величкога, Кызылда Алдын-оол Содунамович Ондарга, Сарыг-оол Санчыевич Куу­ларга болгаш Бай-Тайгада хөй хоочун башкыларымга, өөрүмге «Шынның» мурнундан дамчыдып ор мен.

Силер бүгүдеге өөрүшкү-биле база бир чаа чүүлдү кымны мурнай дыңнадыр бодап ор мен. «Чонар-даш бийир» деп мөөрейге сөөлгү чылдарда чүгле орус дылда чүүлдер хүлээп алыр апарганы-биле «Шын» солун тыва дылга бижип чоруурларга тускай аңгы мөөрейни чарлаар деп турар. «Шынның» сылдызы» мөөрейлиг турганывысты номчукчуларывыс утпаан боор. Ооң эң баштайгы тиилекчизи журналист Галина Маспык-оол болганын сагындырып каайн.Дараазында чылын мөөрейниң тиилекчизин (бо чүүлдүң автору) номчукчуларывыс боттары тодарадып шилээн чүве. Ам база ол чараш чаңчылды уламчылаар бодалдыг бис.

2015 чылда Улуг Тиилелгениң 70 чыл оюн бүгү чурт, делегей демдеглээн. «Шын» солун ол төөгүлүг болуушкунну төлептии-биле чырыткан. Чонувустан келген хөй чагааларны, сактыышкыннарны парлаан бис. Сентябрьның 1-ни Тыва эки турачыларның сактыышкын хүнү — байырлал кылдыр чарлаан. Ол дугайында болгаш өске-даа эки турачыларның салгалдарынга хамаарышкан материалдары дээш  Алексей Сундуйга четтиргенивисти илередип тур бис.

Эрткен 2015 чылды Тывага улусчу езу-чаңчылдар чылы кылдыр чарлаан турган. Аңаа хамаарышкан хөй-хөй солун хемчеглер республиканың булуң бүрүзүнге эрткен. Ону бистиң корреспондентилеривис болгаш бижикчилеривис калбаа-биле чырыткан. Парлаттынган хөй чүүлдерниң аразындан Сүлдем Монгуштуң «Тыва өгнүң ажы-төлү», Валентина Бегзиниң (Монгуш) өөредиглиг бөлүк мате­риалдарын редколлегия онзалап демдеглээн. Ат-сураглыг журналист, кайгамчык шүлүкчү Алексей Бегзин-оолдуң чогаалдары хөй-хөй номчукчуларывыстың бедик үнелелин алганын дыңнадып каалы.

Чыл дургузунда бистиң корреспондентилеривис рес­публиканың бүгү кожууннарын эргип, ажыл-агыйжы материал­дарны солунга чырыткан. Үе чеже-даа акша-көпеек талазы-биле нарыыдаан болза, солунчулар ырак-узакта чонувустуң ажыл-амыдыралын кичээнгейге ап, удаа-дараа чедер аргазын тып турар.

Мен бодум хуумда Тожу, Бай-Тайга кожууннарже сургакчылап, Чогаал чылынга турас­кааткан хемчеглерге кириштим. Оон мындыг түңнелдерни үндүрдүм: чоннуң сагыш-сеткил байлакшылын хандырары-биле чер-черлерде удуртукчулар, башкылар хөй ажыл-херектерни, чогаадыкчы езу-биле организастап турар-дыр. Ылаңгыя башкыларның маңаа киирип турар үлүг-хуузу канчаар-даа аажок улуг. Ындыг башкылар Бай-Тайганың Шуй, Бай-Талда, Тожунуң Адыр-Кежиг, Ийде чогаа­дыкчы езу-биле ажылдап турарынга бүзүредим. Ындыг башкыларлыг болган өөреникчилерден чогаалчылар, чогаалга ынактар хөй болур дээр­зин чугаажок.

Российжи парлалга хүнүн таварыштыр «Шынның» хүндүлүг дыштанылгада хоочуннарынга, бөгүн  ажылдап турар солунчуларга, республиканың хоорай, кожуун, сумуларында хөй санныг бижикчилеривиске чогаадыкчы хей-аътты күзедивис.

 Светлана БАЛЧЫР.

 

«Шын» №2 2016 чылдың январь 14

Санал-онал немээри

CAPTCHA на основе изображений
Чурукта айыттынган демдектерни киириңер.