1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн

ЧОННУҢ ЧООН ОРУУ-БИЛЕ

«Чоннуң чоон оруу-биле…» деп номну Тываның бирги Президентизи, Тываның Баштыңы, Чазак Даргазы турган Шериг-оол Дизижик­ович Ооржак бижип үндүрген. 
Номнуң бирги томунуң бараалгадыышкыны (презентациязы) сентябрь ортанда, 15-тиң эки чаагай хүнүнде «Аристократъ» ресторанга болуп эрткен. Ол аянныг езулалга киржип чедип келген Тываның улуг удуртукчулары чораан алдар-сураглыг хоо­чуннар Григорий Чоодуевич Ширшин, Чимит-Доржу Байырович Ондар, Дандар-оол Көк-Хунаевич Ооржак база эртемденнер Каадыр-оол Алексеевич Бичелдей, Зоя Байыровна Самдан болгаш өскелер-даа номга канчаар-даа аажок бедик үнелелди бергеннер. 
Тыва Республиканың Баштыңы, амгы Чазак Даргазы Ш.В. Кара-оол ажыл-херээниң аайы-биле ынчан кээп шыдаваза-даа, ооң өмүнээзинден чылыг сөстерлиг байыр чедириишкинин Чазак аппарадының Канцелярия даргазы Артур Монгал чыылганнарга номчуп таныштырган. Ында «…Кайы-даа чоннуң, күрүнениң, чурттуң төөгүзү ол үеде чурттап чораан, улуг-биче болуушкуннарның херечилери турган муң-муң кижилерниң амыдыралчы төөгүлеринден сырыттынган. Оларның сактыышкыннары – ниитилелдиң социал-экономиктиг байдалын шинчилеп чоруур төөгүчүлерге, эртемденнерге, ниитилел айтырыгларын сайгарып, боданып чо­руур анаа-даа номчукчуларга сонуурганчыг, үнелеп четпес материалдар болур. Силерниң номуңар Тывага бир онзагай бестселлер апаар шак-ла ындыг литературага хамааржып турар…» деп Шолбан Валерьевич онзагайлап бижээн.
Ном бижип үндүрүп алыры, ооң адын безин чогаадып тывары, төл бодарадып, азырап өстүрери ышкаш, чаштың бүгү назыда эдилээр адын шилип тывары дег, амыр эвес, кончуг нарын, харыысалгалыг үүле-херек болуру билдингир. Номнуң адынга хөй-ле вариантылар турган. Ынчалза-даа маңаа төнчү шилилгени Сара Монгушевна сөглеп кылган: ооң чогаадып тыпканы «Чоннуң чоон оруу-биле» деп атты өг-бүле чөвүлелинге шупту улуг-биче кежигүннери чөпсүнүп таарзынганын презентация үезинде оларның оглу Андриян Ооржак чугаалап турду. Шынап-ла, номнуң ады кончуг-даа ханы, делгереңгей ужур-уткалыг. Шериг-оол Дизижикович чоннуң чоон оруун часпайн, чону дээш бүгү бодундан бердинип, могаг-шылаг чок ажылдап чораан даргавыс дээрзин билир бис. Ону бодунуң номунда сактыышкыннары-даа херечилеп турар.
Авторнуң чаа номунуң бирги тому ийи кезектиг: бирги кезээ «Ада сөзүн ажырып болбас, ие сөзүн ижип болбас», ийигизи – «Төрээн черим, төрел чонум». Бирги кезээнде Шериг-оол Дизижиковичиниң чашкы болгаш школачы чылдары, шериг албанынга турганы, Москвага Тимирязев аттыг академияга студентилеп турган үези кирген. Ийиги кезээнде – «Шекпээр» совхозка ажылдап турган үези.
«Чоннуң чоон оруу-биле…» деп ному­нуң бирги кезээнде автор ада-өгбе­лериниң төөгүзүн, езу-чаңчылдарын, чер-чуртун онзагайы-биле чырыдып бижээн. Номну номчуп олурарга, эрткен чүс чылдың 40-50 чылдарындан бээр тываларның амыдыралы дириг төөгү кылдыр каракка чуруттунуп келир. Шериг-оол Дизижиковичиниң төрээн адазы Сагды оглу 3 харлыг турда, ынчан Тывага өөскүп турган баш аарыындан аныяк назынында, 33 харлыг тургаш, бурганнай берген. Ооң соонда ачазының адазы Дарга-Чаңгы деп шолалыг кырган-ачазы Дизижик 6 чаш ажы-төл-биле чаас­каан арткан кернинге чиик болуру-биле, бичии оолду угбазы-биле кады азырап алыр. Ол аал-оранның баштыңы, кончуг-даа мерген угаанныг, бодунуң үезиниң мурнакчы кижизи чораан. 
Ооң бадыткалы кылдыр номдан үзүндү: «… Адавыс суму даргазы, олут-чыдын чок ажылдыг. Авам мени божуур үеде ачам аалга турбаан дээр чораан. Ол улуг акымны эдертип алгаш, Барыын кожуун төвүнге чыылган шериглерни, чоннуң фронтуга дузаламчы белээ болур мал-маган, идик-хеп, аъш-чемни аайлажып, оларны Чыргакы сумузунга чедир үдээр даргалар-биле чай чок чоруп турган. Кежээликтей аалга кээрге, хөй-ле чон, төрелдер чыылган, «Оолдуг болдуң, оол!» деп байыр чедирип, ак сүт, ак шай, ак кадак-биле уткуп турган.
– Дайын-чаа болуп турда, адазы чоннуң Кызыл Шеригге чоруткан белээн эмгелеп, чорудуп, шериглер үдеп турган хүнде төрүттүнген оол-дур, оо! Ам Шериг-оол деп адаар болган-дыр мен – дээрге, аалда улус өөрүп, курайлап турган. Ачам оон улаштыр:
– Ачай, номуң ажыт, чүү-дүр, моон өөделиг кижи үнер бе? – дээрге, Чадаа­наның Алдыы-Хүрээге өөренип чораан адазы ном-төлге ажыткаш: 
– Чылдың эң узун чырык хүнүнде, аът чылында, дөрт ногаан меңгилиг, хей-аъды бедик, ыдыктыг өдекке төрүттүнген оол-дур, уваа! Моон, чок-ла болза, улуг эртемден-эмчи, чок-ла болза, улуг дарга өзүп кээп болур-дур. Арыг сөөктүг, хирге-чамга бо­равас, чаш турда хан-чин көргүспес болза эки кижи-дир. Сээң чайың бар эвес, оглум, мен-не мону холга ап, кижизидейн – дээрге, адавыс, иевис, кырган-ававыс, төрел­дери чөпшээрежип, тейлей каап турган». 
Шынап-ла, өндүр өгбезиниң өттүр көрүп каанын езугаар Шериг-оол Дизижикович улуг дарга, төрүмелинден Бурган чаяаган удуртукчувус болганы ол-дур. Ол Тимирязевканы кызыл диплом-биле дооскан. Профессор башкылары аспирантурага артып каарын сүмелээрге, ол ынавайн, дүрген-не Тывазынче далашкан. Сөөлүнде Тываның Президентизи апарганда, чаңгыс курсчу эжи Виктор Филимонов Тимирязевканың ректору тургаш, эртем адын камгалап алырын саналдаарга, эртем ажылы бижиир шуут чай чогун чугаалааш, «Ооң орнунга академияга Тывадан сургуулдар хүлээп ап, оларны өстүрүп көр» – деп дилээн. 
Шериг-оол Дизижиковичиниң бичиизинден тура баштың (лидер) болур салымныы, өөредилгеге, спортка чүткүлдүү, чаа чүве бүрүзүнге сонуургалдыы, ажылгыры, шыдамыы, амыдырал-чуртталгазынга тура-соруктуу, бергелерни эртерде, кадыг-быжыы номунда илдеңи-биле илереп турар. Аныяктар оон үлегер-чижек алырынга кончуг-ла ажыктыг, дузалыг. Ында кижиниң Кижи (личность) кылдыр канчаар хевирлеттинип келгенин эртемден Зоя Самдан онзагайлап демдеглеп турду.
Төрээн чер-чуртунга, төрел тыва чонунга кызыгаар чок ынакшылы, сеткил-чүрээнден хүндүткелдии, кижилерге сагыш човаачалы номда кызыл шыйыг кылдыр эрткен. Черлер аттарын, аңгы-аңгы кижилерниң ат-сывын, янзы-бүрү болуушкуннарны сактып чорууру, утпазы шуут кайгамчык, бодум ону магадап ханмас чордум. Мырыңай чаш, 3 харлыында болуушкунну сактып кээп чугаалаарга, азыраан Дарга-Чаңгы адазы ооң угаанын, сактыычалын кайгап каар. Тываларның көшкүн амыдыралы, ажы-төлүн канчаар кижизидип, мөзү-бүдүжүн хевирлеп, ажылга өөредип, чагып-сургап чорааны, ханы уткалыг ужур-чаңчылдары, мал-маганын, тараа-быдаазын канчаар өстүрүп, ажаап чорааны, колхоз-совхоз тургузуушкуну – төөгүвүстүң дириг арыннары тодаргай кижиниң чуртталгазы-биле капсырлаштыр каракка тодазы-биле көстүп кээр болгаш сагыш-сеткилге дээп келир сорунзалыг. Ол-ла эрткен чуртталгадан амгы салгал дыка хөй чүүлдерни шиңгээдип билип алыры, амыдыралынга ажыглаары күзенчиг.
«Чоннуң чоон оруу-биле…» деп номнуң бижиттинген дылы езулуг байлак тыва дыл, ынчангаш номчуттунгуру аажок, солуну-даа хөлчок. Ол чүгле чаңгыс кижиниң намдар төөгүзү-биле кызыгаарлаттынмаан ном. Ында социал амыдыралдың, ажыл-агыйның, культураның, политиканың эки-багай кандыг-даа талалары болгаш ол-даа үеде, бо-даа хүнде шиитпирлээр ужурлуг чидиг айтырыглары ылаптыы-биле илереттинген. Талантылыг кижи каяа-даа дески талантылыг болур дээри ышкаш, Шериг-оол Дизижикович бо ному-биле бодун езулуг публицист, чогаалчы кылдыр көргүскен. «Чоннуң чоон оруу-биле…» деп номну Тываның бирги Президентизи, Тываның Баштыңы, Чазак Даргазы турган Шериг-оол Дизижик­ович Ооржак бижип үндүрген. 
Номнуң бирги томунуң бараалгадыышкыны (презентациязы) сентябрь ортанда, 15-тиң эки чаагай хүнүнде «Аристократъ» ресторанга болуп эрткен. Ол аянныг езулалга киржип чедип келген Тываның улуг удуртукчулары чораан алдар-сураглыг хоо­чуннар Григорий Чоодуевич Ширшин, Чимит-Доржу Байырович Ондар, Дандар-оол Көк-Хунаевич Ооржак база эртемденнер Каадыр-оол Алексеевич Бичелдей, Зоя Байыровна Самдан болгаш өскелер-даа номга канчаар-даа аажок бедик үнелелди бергеннер. 
Тыва Республиканың Баштыңы, амгы Чазак Даргазы Ш.В. Кара-оол ажыл-херээниң аайы-биле ынчан кээп шыдаваза-даа, ооң өмүнээзинден чылыг сөстерлиг байыр чедириишкинин Чазак аппарадының Канцелярия даргазы Артур Монгал чыылганнарга номчуп таныштырган. Ында «…Кайы-даа чоннуң, күрүнениң, чурттуң төөгүзү ол үеде чурттап чораан, улуг-биче болуушкуннарның херечилери турган муң-муң кижилерниң амыдыралчы төөгүлеринден сырыттынган. Оларның сактыышкыннары – ниитилелдиң социал-экономиктиг байдалын шинчилеп чоруур төөгүчүлерге, эртемденнерге, ниитилел айтырыгларын сайгарып, боданып чо­руур анаа-даа номчукчуларга сонуурганчыг, үнелеп четпес материалдар болур. Силерниң номуңар Тывага бир онзагай бестселлер апаар шак-ла ындыг литературага хамааржып турар…» деп Шолбан Валерьевич онзагайлап бижээн.
Ном бижип үндүрүп алыры, ооң адын безин чогаадып тывары, төл бодарадып, азырап өстүрери ышкаш, чаштың бүгү назыда эдилээр адын шилип тывары дег, амыр эвес, кончуг нарын, харыысалгалыг үүле-херек болуру билдингир. Номнуң адынга хөй-ле вариантылар турган. Ынчалза-даа маңаа төнчү шилилгени Сара Монгушевна сөглеп кылган: ооң чогаадып тыпканы «Чоннуң чоон оруу-биле» деп атты өг-бүле чөвүлелинге шупту улуг-биче кежигүннери чөпсүнүп таарзынганын презентация үезинде оларның оглу Андриян Ооржак чугаалап турду. Шынап-ла, номнуң ады кончуг-даа ханы, делгереңгей ужур-уткалыг. Шериг-оол Дизижикович чоннуң чоон оруун часпайн, чону дээш бүгү бодундан бердинип, могаг-шылаг чок ажылдап чораан даргавыс дээрзин билир бис. Ону бодунуң номунда сактыышкыннары-даа херечилеп турар.
Авторнуң чаа номунуң бирги тому ийи кезектиг: бирги кезээ «Ада сөзүн ажырып болбас, ие сөзүн ижип болбас», ийигизи – «Төрээн черим, төрел чонум». Бирги кезээнде Шериг-оол Дизижиковичиниң чашкы болгаш школачы чылдары, шериг албанынга турганы, Москвага Тимирязев аттыг академияга студентилеп турган үези кирген. Ийиги кезээнде – «Шекпээр» совхозка ажылдап турган үези.
«Чоннуң чоон оруу-биле…» деп ному­нуң бирги кезээнде автор ада-өгбе­лериниң төөгүзүн, езу-чаңчылдарын, чер-чуртун онзагайы-биле чырыдып бижээн. Номну номчуп олурарга, эрткен чүс чылдың 40-50 чылдарындан бээр тываларның амыдыралы дириг төөгү кылдыр каракка чуруттунуп келир. Шериг-оол Дизижиковичиниң төрээн адазы Сагды оглу 3 харлыг турда, ынчан Тывага өөскүп турган баш аарыындан аныяк назынында, 33 харлыг тургаш, бурганнай берген. Ооң соонда ачазының адазы Дарга-Чаңгы деп шолалыг кырган-ачазы Дизижик 6 чаш ажы-төл-биле чаас­каан арткан кернинге чиик болуру-биле, бичии оолду угбазы-биле кады азырап алыр. Ол аал-оранның баштыңы, кончуг-даа мерген угаанныг, бодунуң үезиниң мурнакчы кижизи чораан. 
Ооң бадыткалы кылдыр номдан үзүндү: «… Адавыс суму даргазы, олут-чыдын чок ажылдыг. Авам мени божуур үеде ачам аалга турбаан дээр чораан. Ол улуг акымны эдертип алгаш, Барыын кожуун төвүнге чыылган шериглерни, чоннуң фронтуга дузаламчы белээ болур мал-маган, идик-хеп, аъш-чемни аайлажып, оларны Чыргакы сумузунга чедир үдээр даргалар-биле чай чок чоруп турган. Кежээликтей аалга кээрге, хөй-ле чон, төрелдер чыылган, «Оолдуг болдуң, оол!» деп байыр чедирип, ак сүт, ак шай, ак кадак-биле уткуп турган.
– Дайын-чаа болуп турда, адазы чоннуң Кызыл Шеригге чоруткан белээн эмгелеп, чорудуп, шериглер үдеп турган хүнде төрүттүнген оол-дур, оо! Ам Шериг-оол деп адаар болган-дыр мен – дээрге, аалда улус өөрүп, курайлап турган. Ачам оон улаштыр:
– Ачай, номуң ажыт, чүү-дүр, моон өөделиг кижи үнер бе? – дээрге, Чадаа­наның Алдыы-Хүрээге өөренип чораан адазы ном-төлге ажыткаш: 
– Чылдың эң узун чырык хүнүнде, аът чылында, дөрт ногаан меңгилиг, хей-аъды бедик, ыдыктыг өдекке төрүттүнген оол-дур, уваа! Моон, чок-ла болза, улуг эртемден-эмчи, чок-ла болза, улуг дарга өзүп кээп болур-дур. Арыг сөөктүг, хирге-чамга бо­равас, чаш турда хан-чин көргүспес болза эки кижи-дир. Сээң чайың бар эвес, оглум, мен-не мону холга ап, кижизидейн – дээрге, адавыс, иевис, кырган-ававыс, төрел­дери чөпшээрежип, тейлей каап турган». 
Шынап-ла, өндүр өгбезиниң өттүр көрүп каанын езугаар Шериг-оол Дизижикович улуг дарга, төрүмелинден Бурган чаяаган удуртукчувус болганы ол-дур. Ол Тимирязевканы кызыл диплом-биле дооскан. Профессор башкылары аспирантурага артып каарын сүмелээрге, ол ынавайн, дүрген-не Тывазынче далашкан. Сөөлүнде Тываның Президентизи апарганда, чаңгыс курсчу эжи Виктор Филимонов Тимирязевканың ректору тургаш, эртем адын камгалап алырын саналдаарга, эртем ажылы бижиир шуут чай чогун чугаалааш, «Ооң орнунга академияга Тывадан сургуулдар хүлээп ап, оларны өстүрүп көр» – деп дилээн. 
Шериг-оол Дизижиковичиниң бичиизинден тура баштың (лидер) болур салымныы, өөредилгеге, спортка чүткүлдүү, чаа чүве бүрүзүнге сонуургалдыы, ажылгыры, шыдамыы, амыдырал-чуртталгазынга тура-соруктуу, бергелерни эртерде, кадыг-быжыы номунда илдеңи-биле илереп турар. Аныяктар оон үлегер-чижек алырынга кончуг-ла ажыктыг, дузалыг. Ында кижиниң Кижи (личность) кылдыр канчаар хевирлеттинип келгенин эртемден Зоя Самдан онзагайлап демдеглеп турду.
Төрээн чер-чуртунга, төрел тыва чонунга кызыгаар чок ынакшылы, сеткил-чүрээнден хүндүткелдии, кижилерге сагыш човаачалы номда кызыл шыйыг кылдыр эрткен. Черлер аттарын, аңгы-аңгы кижилерниң ат-сывын, янзы-бүрү болуушкуннарны сактып чорууру, утпазы шуут кайгамчык, бодум ону магадап ханмас чордум. Мырыңай чаш, 3 харлыында болуушкунну сактып кээп чугаалаарга, азыраан Дарга-Чаңгы адазы ооң угаанын, сактыычалын кайгап каар. Тываларның көшкүн амыдыралы, ажы-төлүн канчаар кижизидип, мөзү-бүдүжүн хевирлеп, ажылга өөредип, чагып-сургап чорааны, ханы уткалыг ужур-чаңчылдары, мал-маганын, тараа-быдаазын канчаар өстүрүп, ажаап чорааны, колхоз-совхоз тургузуушкуну – төөгүвүстүң дириг арыннары тодаргай кижиниң чуртталгазы-биле капсырлаштыр каракка тодазы-биле көстүп кээр болгаш сагыш-сеткилге дээп келир сорунзалыг. Ол-ла эрткен чуртталгадан амгы салгал дыка хөй чүүлдерни шиңгээдип билип алыры, амыдыралынга ажыглаары күзенчиг.
«Чоннуң чоон оруу-биле…» деп номнуң бижиттинген дылы езулуг байлак тыва дыл, ынчангаш номчуттунгуру аажок, солуну-даа хөлчок. Ол чүгле чаңгыс кижиниң намдар төөгүзү-биле кызыгаарлаттынмаан ном. Ында социал амыдыралдың, ажыл-агыйның, культураның, политиканың эки-багай кандыг-даа талалары болгаш ол-даа үеде, бо-даа хүнде шиитпирлээр ужурлуг чидиг айтырыглары ылаптыы-биле илереттинген. Талантылыг кижи каяа-даа дески талантылыг болур дээри ышкаш, Шериг-оол Дизижикович бо ному-биле бодун езулуг публицист, чогаалчы кылдыр көргүскен. 
«Чоннуң чоон оруу-биле…» деп ном тыва чонга, аныяк салгалга онза белек, улуг буян. Ылаңгыя күрүне ажылында, тус чер бот-башкарылгазында хаара туттунган ажылдакчылар, удуртукчулар, сайыттар, дарга-бошкалар, черле номчаан кижи бүрүзү оон дыка хөй ажыктыг, дузалыг, солун чүүлдерни билип ап, сайгарып боданыр аргалыг болур. Номну Москвага эки шынарлыг ак саазынга парлап үндүрген. Ынчангаш Шериг-оол Дизижиковичиниң ол онза номун сураглап чорааш, тып ном­чуңар, сонуургаңар, сайгарыңар, бодал­дарыңар-биле үлежиңер.
Надежда Эргеп.
«Чоннуң чоон оруу-биле…» деп ном тыва чонга, аныяк салгалга онза белек, улуг буян. Ылаңгыя күрүне ажылында, тус чер бот-башкарылгазында хаара туттунган ажылдакчылар, удуртукчулар, сайыттар, дарга-бошкалар, черле номчаан кижи бүрүзү оон дыка хөй ажыктыг, дузалыг, солун чүүлдерни билип ап, сайгарып боданыр аргалыг болур. Номну Москвага эки шынарлыг ак саазынга парлап үндүрген. Ынчангаш Шериг-оол Дизижиковичиниң ол онза номун сураглап чорааш, тып ном­чуңар, сонуургаңар, сайгарыңар, бодал­дарыңар-биле үлежиңер.
Надежда Эргеп.

Рубрика: 

Санал-онал немээри

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.